ការយល់ឃើញទៅលើធនធានធម្មជាតិ និងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈគុណតម្លៃព្រះពុទ្ធសាសនា

នៅពេលដែលសង្រ្គាមលោកលើកទី២ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយគ្រាប់បែកបរមាណូ មនុស្សជាតិហាក់ដូចជាចាប់ផ្ដើមយល់ថា ការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កម្លាំង ដូចជាមិនសូវមានប្រសិទ្ធិភាពច្រើនទេ ព្រោះមោទនភាពរបស់ប្រទេសនីមួយៗ នៅក្នុងសហសវត្សរ៍សម័យថ្មីនេះ គឺការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវិទ្យាសាស្ត្រ។ និយមន័យសេដ្ឋកិច្ចត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយពឹងផ្អែកលើផ្នត់កំនិតនៃការបង្កើតគុណតម្លៃ ដែលគុណតម្លៃនោះភាគច្រើនត្រូវបានចំរេញចេញពីការបំប្លែងរូបធាតុផ្សេងៗដែលមាននៅក្នុងធនធានធម្មជាតិទៅជាផលិតផលនិងទំនិញផ្សេងៗ​ ដែលមនុស្សអាចដោះដូរទៅជាមាសប្រាក់នៅលើផ្សារបាន ដើម្បីបង្កើនទ្រព្យសម្បត្តិ លក្ខណៈជាបុគ្គល ជាក្រុមហ៊ុន និងជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ចលក្ខណៈជារួម។ 

ធម្មជាតិឬសត្វ ដែលមនុស្សសម័យដើមធ្លាប់គោរពឬចាត់ទុកថាជាសរណវត្ថុ និងទុកថាជាព្រះអាទិទេព ដូចជាព្រះធរណី ព្រះគង្គា ព្រះវាយោ ព្រះអគ្គី ព្រះគោ ព្រះស្វា ឬព្រះហនុមាន​ ជាដើម ក៏ត្រូវបានមនុស្សសម័យទំនើបចាត់ទុកថាត្រឹមតែជា «រូបធាតុដើម» ដែលពួកគេអាចយកទៅផលិតឱ្យចេញជា «ផលិតផលពាក់កណ្ដាលសម្រេច» ឬ «ផលិតផលសម្រេច» ក្នុងគោលបំណងជំរុញកំណើនឧស្សាហកម្ម និងបង្កើនទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះcontinue reading

My Interview with Cambodianess on Buddhism and the Path to Good Economics

Sao Phal Niseiy: How do Buddhist economics and governance differ from conventional Western economics and models of governance?

San Pisith: This is a big question. I am not sure my answer would be sufficient to fully cover the core of the question. When we talk about economics and governance, we are dealing with the two giant fields of organizing and developing the private and public sectors based on a particular model or philosophy that we believe can lead our society to prosperity. In today’s world, the majority of countries consider the Western liberal principle as their model for shaping and organizing society. Most of them are democratic and market-oriented. However, no matter which model we follow, the main goal is to create happiness in our society. But how can we measure human happiness?… Continue reading

Cambodian Buddhism Deals with Social Media

Buddhism has had a unique role in Khmer state and society ever since its arrival. The members of the Sangha, the monk body, have adapted well to changing times – catastrophic interruptions notwithstanding – and continue to receive high respect from the monarchy, politicians, merchants, and the people generally. Khmer people rightly regard the temple as a communal center linking the monastic community with secular life, the teachings of the Buddha as the philosophy of life, and members of the Sangha as the teachers of the Dhamma.

The Dhamma, as taught by the Buddha, is the law that upholds social order and the path that liberates human beings from suffering. However, Buddhism recognizes change as an inescapable feature, and the rising age of social media means that communal interaction between Sangha members and the lay community is not the same as it was for centuries or even millennia. Is the Khmer Sangha ready for the Age of Social Media? Does Buddhist principle fit the digital world? What will happen to future Sangha generations if Khmer Buddhism is unable to position itself well in this digital era? Continue reading…

ព្រះពុទ្ធសាសនា និង សិទ្ធិមនុស្ស

«មនុស្សទាំងអស់កើតមកមានសេរីភាព និងសមភាពក្នុងផ្នែកសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសិទ្ធិ ហើយគប្បីប្រព្រឹត្តចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងស្មារតីភាតរភាពជាបងប្អូន»។ 

សេចក្តីប្រកាសជាសាកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស បោះពុម្ពផ្សាយដោយការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា។

ឃ្លាខាងលើនេះគឺជាខសន្យាដែលបានកត់ត្រានៅក្នុងមាត្រា ១ ក្នុងចំណោមមាត្រាទាំង ៣០ នៃ «សេចក្តីប្រកាសជាសាកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស» ដែលបានប្រារព្ធធ្វើឡើងកាលពី ឆ្នាំ ១៩៤៨។ សន្និបាតនេះ មានការចូលរួមពិភាក្សាគ្នារវាងថ្នាក់ដឹកនាំជុំវិញពិភពលោក ដើម្បីទទួលស្គាល់តម្លៃនៃជីវិតមនុស្សជាតិ។ ការពិភាក្សានេះ បានឈានដល់ការព្រមព្រៀងគ្នាលុបបំបាត់ការរើសអើងជាតិកំណើត ពណ៌សម្បុរ វប្បធម៌ សាសនា នយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ មិនខុសពីប្រទេសដទៃនោះទេ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ក៏បានទទួលយកខសន្យាទាំង ៣០ មាត្រានោះ មកដាក់បញ្ចូលនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់ខ្លួន ក្នុងគោលបំណងអនុវត្តនិងលើកស្ទួយតម្លៃសិទ្ធិសេរីភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្លួនដែរ។

សន្និបាតនេះ បានបង្ហាញពីគុណតម្លៃជាច្រើនប្រការ ប៉ុន្តែប្រការមួយដែលយើងមិនអាចមើលរំលងបាននោះ គឺសន្និបាតនេះដូចជាបានឆ្លុះបញ្ចាំងអំពីពុទ្ធវចនៈ ស្តីអំពីការបានយោនយកកំណើតកើតមកជាមនុស្ស ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ចាត់ទុកថាជារឿងដ៏កម្របំផុត និង ជាលាភដ៏ធំបំផុតមួយ (កិច្ឆោ មនុស្សបដិលាភោ)។  កំណើតជាមនុស្សនេះជាកំណើតមួយដែលមានសំណាងជាងកំណើតសត្វដទៃផ្សេងទៀត ព្រោះថាកំណើតជាមនុស្សនេះ ព្រះពុទ្ធអង្គបានប្រាប់ថា មនុស្សមាន «ធម្មសញ្ញា» សម្រាប់សម្គាល់រឿងល្អ អាក្រក់ បុណ្យ បាប គុណ ទោស និងហេតុ ផលជាដើម។ ធម្មសញ្ញានេះហើយដែលនាំឱ្យក្រុមមនុស្សមានលទ្ធភាពធ្វើសង្គមូបនីយកម្ម (Socialization) រហូតឈានដល់ការបង្កើតរដ្ឋ និងការបង្កើតរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដើម្បីថែរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់សង្គមដែលពួកគេកំពុងតែរស់នៅ។ ច្បាប់នៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឬភាសានៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាហៅថា សីលនិងវិន័យ នោះ គឺជាកិច្ចសន្យាសង្គមមួយ ដែលក្រុមមនុស្សជាតិបានព្រមព្រៀងគ្នាបង្កើតឡើង ក្នុងគោលបំណងការពារសុវត្ថិភាពក្រុមមនុស្សដែលងាយរងគ្រោះ ពីការបំភិតបំភ័យ ឬការបៀតបៀនដោយកម្លាំងកាយក្ដី កម្លាំងប្រាជ្ញាក្ដី ពីសំណាក់ក្រុមមនុស្សផ្សេងទៀតដែលមានឬទ្ធានុភាព នៅក្នុងសង្គមរបស់ពួកគេ។

សីល វិន័យ ច្បាប់ ឬកិច្ចសន្យាសង្គមដែលបានកំណត់គុណតម្លៃថាកំណើតមនុស្សនេះ មានលក្ខណៈផ្ទុយ ឬល្អប្រសើរជាងកំណើតសត្វផ្សេងៗ ដែលជាទូទៅពពួកសត្វទាំងនោះ ពុំមានឱកាសនិងលទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីអង្គុយចចារគ្នារកចំណុចរួមណាមួយ ដើម្បីបង្កើតទៅជាកិច្ចសន្យាសង្គម ក្នុងគោលដៅថែរក្សាសុវត្តិភាព និងស្ថិរភាពសង្គមដែលពួកគេកំពុងតែរស់នៅនោះទេ។ ការរស់នៅដោយមិនមានច្បាប់ជានីតិភិបាល ដូចនេះហើយ ទើបបណ្ដាលឱ្យពួកគេរស់នៅជាមួយនឹងភាពភ័យខ្លាច និងការមិនទុកចិត្តគ្នាទៅវិញទៅមក ជាពិសេស ពពួកសត្វដែលមានកម្លាំងទន់ខ្សោយដែលឆីស្មៅជាអាហារ (ពពួកតិណវាសី) តែងតែមានអារម្មណ៍ភ័យខ្លាច ឬទទួលសំពាធពីការតាមប្រមាញ់យកទៅធ្វើជាចំណីអាហាររបស់ពពួកសត្វដែលមានកម្លាំងខ្លាំងជាងពួកគេ (ពពួកមំសវាសី)។ ប្រសិនបើជីវិតពួកគេរស់នៅជាមួយនឹងភាពភ័យខ្លាចដូចនេះ តើនឹងអាចអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេមានឱកាសមកអង្គុយសញ្ចឹងគិតរកគំនិតល្អៗ ឯណានឹងបានដើម្បីមកអភិវឌ្ឍសង្គម ឬមកបង្កើតបច្ចេកទេស សម្ភារៈផ្សេងៗ ដើម្បីសម្រួលដល់ការរស់នៅរបស់ខ្លួនឱ្យមានភាពល្អប្រសើរជាងមុនបាននោះ?

នៅក្នុងចុងស.វ.ទី ១៨ និងដើម ស.វ. ទី១៩ គឺជាសករាជមួយដែលមនុស្សជាតិចាប់ផ្ដើមអភិវឌ្ឍ និងកែប្រែរបៀបរបបរស់នៅប្រចាំថ្ងៃរបស់ខ្លួន តាមរយៈការផ្លាស់ប្ដូររបត់នៃការចិញ្ចឹមជីវិត ដែលធ្លាប់តែពឹងផ្អែកលើ     វិស័យកសិកម្មតែម្យ៉ាង ដោយងាកមកពឹងអាស្រ័យលើវិស័យឧស្សាហកម្មវិញជាបន្ថែមទៀត។ របត់នេះ ត្រូវបានស្គាល់ជាទូទៅថាជា «បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម» ដែលមានផ្ដើមចេញពីក្រុមប្រទេសនៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុប។ នៅក្នុងដំណាក់កាលនៃបដិវត្តន៍នេះ មនុស្សបានប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងកម្រិតខ្ពស់របស់ខ្លួន ដើម្បីផលិតគ្រឿងចក្រ ម៉ាស៊ីន និងសម្ភារៈបច្ចេកវិទ្យាថ្មីៗ ដើម្បីអភិវឌ្ឍការរស់នៅរបស់ខ្លួនពីបែបចាស់បុរាណ ទៅជាការរស់នៅបែបទំនើបស៊ីវិល័យវិញ។ ការអភិវឌ្ឍនោះ ក៏រាប់បញ្ចូលទាំងការធ្វើទំនើបកម្មគ្រឿងសព្វាវុធយុទ្ធភណ្ឌ ឱ្យកាន់តែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់ជាងមុនផងដែរ។ ឈានចូលដល់ស.វ.ទី ២០ ភ្លាម បច្ចេកវិទ្យា និងសព្វាវុធយុទ្ធភណ្ឌដែលទំនើបៗទាំងនោះ ត្រូវបានប្រទេសនានាយកទៅធ្វើតេស្ដសាកល្បងកម្លាំងគ្នា នៅក្នុងសង្រ្គាមលោកទាំង ២ លើក យ៉ាងគគ្រឹកគគ្រេង។ ការប្រជែងកម្លាំងគ្នានៅក្នុងសង្រ្គាមជាប្រវត្តិសាស្រ្ដទាំង ២ លើកនេះ បានឆក់យកជីវិតមនុស្សជាតិជាង ៥០ លាននាក់ រួមបញ្ជូលទាំងការខូចខាតសេដ្ឋកិច្ច វិនាសទ្រព្យសម្បត្តិ និងបានបន្សល់ទុកនូវស្រ្ដីមេម៉ាយ ក្មេងកំព្រា និងជនពិការរាប់សិនលាននាក់ទៀត ឱ្យរស់នៅក្នុងសោកនាដកម្ម។ ចំនួននេះនៅមិនទាន់រាប់បញ្ចូលនូវសោកនាដកម្មដែលបង្កមកពីសង្រ្គាមស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់អាស៊ី ជាពិសេសគឺបដិវត្តន៍វប្បធម៌នៅក្នុងប្រទេសចិន និងសង្រ្គាមជាង ៣ ទសវត្សរ៍នៅប្រទេសកម្ពុជានោះទេ។ វិនាសកម្មនេះ បានរុញច្រានប្រជាជាតិនីមួយៗ ឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវិបត្តិសង្គមដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្ដមនុស្សជាតិ។

វិនាសកម្មទាំងអស់នេះ កើតឡើងពីអំនួតដែលយល់ឃើញថា ជីវិតមនុស្សមួយក្រុមនេះ មានតម្លៃថ្លៃជាងជីវិតមនុស្សមួយក្រុមផ្សេងទៀត រហូតឈានដល់ដំណាក់កាលមួយដែលមនុស្សមិនអាចផ្ដល់តម្លៃឱ្យជីវិតក្រុមមនុស្សដែលមានជាតិកំណើត ពណ៌សម្បុរ ឬប្រព័ន្ធនយោបាយផ្សេងពីក្រុមខ្លួនបាន។ បន្តិចម្ដងៗ ទស្សនៈបែបនេះបាននាំទៅរករបបទាសភាព ឬសង្រ្គាមកាប់សម្លាប់គ្នាជាដើម។ ដូចនេះហើយ ដើម្បីចៀសវាងវិនាសកម្មខាងលើ កុំឱ្យកើតមានសារជាថ្មីម្ដងទៀត ផ្នត់គំនិតបែបនេះត្រូវតែធ្វើការផ្លាស់ប្ដូរចេញ ឬយ៉ាងហោចណាស់ក៏គួរតែមានកិច្ចសន្យាសង្គមណាមួយ ក្នុងការទប់ស្កាត់ការយកគំនិតបែបនោះ ទៅអនុវត្តសារជាថ្មីដែរ។  ព្រះពុទ្ធសាសនា បានបង្ហាញពីតម្រូវការបែបនេះ នៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក ដោយនៅក្នុងព្រះសូត្រមួយដែលមានឈ្មោះថា៖ «ចក្កវត្តិសូត្រ»  ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានរៀបរាប់ពីសារៈសំខាន់នៃគោលការណ៍ដឹកនាំបែប «ធម្មា  ធិបតេយ្យ» របស់ស្ដេចចក្រពត្តិ ក្នុងការធានាបាននូវស្ថិរភាព វឌ្ឍនភាព និងគុណភាពនៃជីវភាពបស់រាស្រ្ដប្រជានៅក្នុងដែនអាណាចក្រគ្របគ្រងរបស់ទ្រង់។ នៅក្នុងព្រះសូត្រដដែលនោះ ព្រះពុទ្ធអង្គក៏ទ្រង់បានបង្ហាញពីមូលហេតុដែលនាំទៅរកភាពចលាចលនៃសង្គម ដែលបណ្ដាលមកពីការបោះបង់ការដឹកនាំតាមគោលការណ៍បែប ធម្មាធិតេយ្យចោល។ ការបោះបង់ចោលគុណធម៌របស់ប្រមុខដឹកនាំ បាននាំទៅរកការបែបបាក់គ្នានៅក្នុងសង្គម និងការធ្វើសង្គ្រាមកាប់សម្លាប់គ្នា ដែលជាមូលហេតុធ្វើឱ្យអាយុមនុស្សកាន់តែថយចុះបន្តិចម្ដងៗ រហូតធ្លាក់មកនៅត្រឹមតែមនុស្សម្នាក់អាចរស់នៅបានតែ ១០ ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះជាមធ្យមនាសម័យនោះ។  ការថយចុះនៃអាយុរបស់មនុស្សមកនៅត្រឹម ១០ ឆ្នាំនៅក្នុងចក្កវត្តិសូត្រ ការបាត់ជីវិតមនុស្សជាង ៥០ លាននាក់នៅក្នុងសង្រ្គាមលោកទាំង ២ លើក ការបាត់បង់ជីវិតប្រជាពលរដ្ឋកម្ពុជាជាង ៤ លាននាក់នៅក្នុងសង្រ្គាមជាង ៣ ទសវត្សរ៍ រួមទាំងការព្រាត់ប្រាស់សមាជិកគ្រួសារ ការបន្សល់ទុកនូវជនពិការ ក្មេងកំព្រា និងភាពអត់ឃ្លាននេះហើយ ដែលជាសាររំលឹកដល់មនុស្សជាតិគ្រប់រូបថា ដល់ពេលវេលាហើយដែលមនុស្សត្រូវតែយក «ធម្មសញ្ញា» មកប្រើប្រាស់ជាបន្ទាន់ បើមិនធ្វើដូចនេះទេ ជីវិតមនុស្សរាប់សិបលាននាក់ទៀតនឹងបាត់បង់ជាបន្តបន្ទាប់។

ការចុះកតិកាសញ្ញាឈប់កាប់សម្លាប់គ្នា ដោយព្រមព្រៀងរក្សាសីលប្រាំដែលមានរៀបរាប់នៅក្នុងចក្ក   វត្តិសូត្រក្ដី សេចក្តីប្រកាសជាសាកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្សក្ដី  និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសក្ដី គឺជាសមិទ្ធផលដែលប្រសូតចេញពីការភ្ញាក់រលឹករបស់មនុស្សជាតិ បន្ទាប់ពីបានឆ្លងកាត់វិនាសកម្មដែលកើតឡើងដោយការមិនបានគោរពសិទ្ធិរស់រានមានជីវិតរបស់មនុស្សផងគ្នា។ អាចនិយាយបានថា <អវត្តមាននៃធម្មសញ្ញា> ក្នុងឋានៈជាមនុស្សភាវៈនេះ បានផ្ដល់នូវទុក្ខសោកវេទនាដល់សង្គមមនុស្សជាតិយ៉ាងខ្លាំង។

ក្នុងព្រះធម្មទេសនាដំបូង ដែលមានឈ្មោះថា៖ «ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ» ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានបង្រៀនអ្នកបួសទាំង ៥ រូប ពីវិថីជីវិតបែបកណ្ដាលនិយម ដែលមានអង្គ ៨ ក្នុងការធ្វើដំណើរឈ្មោះទៅរកការរំលត់សេចក្តីទុក្ខ (ទុក្ខនិរោធ) នោះ យើងឃើញមានអង្គ ៣ ក្នុងចំណោមអង្គទាំង ៨ នោះបានរៀបរាប់ពីវិថីជីវិតមួយដែលគោរពសិទ្ធិអ្នកដទៃ តាមរយៈការប្រុងប្រយ័ត្នលើការបញ្ចេញប្រតិកម្មរបស់ខ្លួនម្នាក់ៗ ទៅកាន់សង្គមខាងក្រៅ។  អង្គទាំង ៣ នោះរួមមាន៖

១.       សម្មាវាចាៈ ការទទួលបានសិទ្ធិនិយាយពាក្យពិត ឬការគោពសិទ្ធិទទួលបានព័ត៏មានពិត តាមរយៈការប្រើប្រាស់ពាក្យសម្ដីត្រឹមត្រូវ វៀរចាកការភូតកុហកបោកប្រាស់ (មុសាវាទា វេរមណី) ការញុះញង់ ការនិយាយបែបហឹង្សានិយម ឬការនិយាយពាក្យកំប្លែងលេងសើចយកជាការមិនបានជាដើម ដែលធ្វើឱ្យអ្នកស្ដាប់មិនទទួលបានចំណេះដឹង ក៏ដូចជាប្រយោជន៍ណាមួយពីពាក្យសម្ដីទាំងអស់នោះ។

២.       សម្មាកម្មន្តៈ ការគោរពសិទ្ធិរស់រានមានជីវិតរបស់មនុស្សសត្វ ដោយការវៀរចាកការកាប់សម្លាប់ (បាណាតិបាតា វេរមណី) , ការគោរពសិទ្ធិជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិទៅលើទ្រព្យសម្បត្តិលក្ខណៈជាបុគ្គលក្ដី លក្ខណៈជាសមូហភាពក្ដី តាមរយៈការវៀរចាកការលួចទ្រព្យសម្បត្តិអ្នកដទៃ (អទិន្នាទានា វេរមណី),  ការគោរពសិទ្ធិសេរីភាពក្នុងការជ្រើសរើសដៃគូជីវិតរបស់អនាគតប្ដីប្រពន្ធ ដោយការវៀរចាកការប្រព្រឹត្តិខុសក្នុងរឿងកាមគុណទាំងឡាយ (កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី) ។

៣.       សម្មាអាជីវៈ ការឱ្យតម្លៃទៅលើបទដ្ឋាននៃការចិញ្ចឹមជីវិតត្រឹមត្រូវ ស្របច្បាប់ជាតិនិងច្បាប់អន្តរជាតិ ដោយការលះបង់ការធ្វើជំនួញដែលខុសច្បាប់ និង គ្មានសីលធម៌ ៥ យ៉ាងគឺ៖ ការជួញគ្រឿងស្រវឹង ការជួញគ្រឿងញៀន ការជួញមនុស្ស  ការជួញសត្វ និងការជួញសស្រ្ដាវុធនានា។

គោលការណ៍ខាងលើនេះ ប្រសិនបើត្រូវបានយកទៅអនុវត្តដោយល្អត្រឹមត្រូវនោះ នឹងអាចផ្លាស់ប្ដូរ បុគ្គលធម្មតា សង្គមធម្មតា និងប្រទេសធម្មតា ទៅជាអរិយបុគ្គល អរិយសង្គម និងអរិយប្រទេស បានដោយពិតប្រាកដ។ ដូចដែលព្រះករុណាគុណម្ចាស់និងញាតិញោមបានដឹងហើយថា បន្ទាប់ពីបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធហើយ ព្រះសមណគោត្តមបានទទួលស្គាល់ថាសត្វទាំងឡាយ (វេនេយ្យសត្វ) សុទ្ធតែមានសិទ្ធិទទួលបាននូវការទូន្មានអប់រំដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរទស្សនៈនិងផ្នត់គំនិត (ទិដ្ឋិ និងសង្កប្បៈ) ពីឋានៈជាបុគ្គលបុថុជ្ជនធម្មតា ទៅជាបុគ្គលមានការយល់និងការគិតដ៏ត្រឹមត្រូវ (អរិយជន) ដែលមានសមត្ថភាពអាចរំលត់សេចក្តីទុក្ខបានដូចព្រះអង្គដែរ។ សិទ្ធិដែលអាចទទួលបានឋានៈជាអរិយជន ឬជនដ៏ប្រសើរនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនានេះ មិនត្រូវបានកំណត់ដោយជាតិកំណើត ពណ៌សម្បុរ ភេទ វណ្ណៈសង្គម សាសនា ឬទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ។ បុគ្គលគ្រប់រូបអាចទទួលបានសិទ្ធិនេះក្នុងឋានៈជាមនុស្ស ដែលមានធម្មសញ្ញាគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការពិចារណារកហេតុផល។

នៅក្នុងប្រទេសបណ្តាប្រទេសដែលគោរពព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាប្រទេសកម្ពុជាជាដើម ប្រជារាស្រ្ដនៅក្នុងប្រទេសមួយនេះ តែងហៅព្រះមហាក្សត្រ និង អ្នកដឹកនាំជាន់ខ្ពស់ ថាជា «ព្រះសម្មតិទេព» ឬ «ទេវតាដោយសន្មតិ» ដោយក្ដីរំពឹងថា អ្នកដឹកនាំទាំងនោះ មានព្រះរាជា ព្រមទាំងក្រុមមន្រ្តីនៅក្រោមបារមីទ្រង់ នឹងអាចផ្លាស់ប្ដូរស្ថានមនុស្សធម្មតានេះ ឱ្យមានភាពរុងរឿងត្រចះត្រចង់ដូចជាស្ថានទេវតា ដែលមានរៀបរាប់នៅក្នុងគម្ពីរ មានឆ្លាក់នៅតាមប្រាសាទនានា និងមានគូរជាផ្ទាំងគំនូរនៅតាមវត្តអារាមទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ នៅក្នុង «មហាបរិនិព្វានសូត្រ» ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់បានប្រដូចក្រុមស្ដេចលិច្ឆវីទៅនឹងទេវតាថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកភិក្ខុណា មិនដែលឃើញពួកទេវតា នៅក្នុងឋានតាវត្តិង្ស…….ចូរមើលលិច្ឆវីបរិស័ទ ចូរសង្កេតមើលលិច្ឆវិបរិស័ទ ពិនិត្យមើលលិច្ឆវិបរិស័ទ ដែលប្រហែលគ្នានឹងទេវតា នៅក្នុងឋានតាវត្តិង្ស»។  ដូចនេះ ការមិនបានបំពេញព្រះរាជតួនាទីដោយល្អរបស់ស្ដេចចក្រពត្តិក្នុងឋានៈជាព្រះសម្មតិទេព មិនត្រឹមតែមិនបានធ្វើឱ្យព្រះរាជាណាចក្រទ្រង់ក្លាយទៅជាស្ថានសួគ៌សម្រាប់រាស្រ្ដប្រជាតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានបង្កឱ្យកើតមានអយុត្តិធម៌សង្គមកើតគ្រោះទុរភិក្ស កើតអំពើចោរកម្ម ឃាតកម្ម…សង្រ្កាមកាប់សម្លាប់គ្នា ។ល។

បជាសុខំ មហុត្តមំ (សេចក្តីសុខរាស្រ្ដ គឺជារបស់ដ៏មហាឧត្តម)  ដែលជាព្រះរាជគោលបំណងដ៏ចម្បងរបស់ព្រះមហាក្សត្រ និងជាគោលដៅដ៏សំខាន់របស់ប្រមុខដឹកនាំប្រទេស នឹងអាចកើតឡើងបានដោយការពង្រឹងការអនុវត្តនីតិភិបាល ការគោរពគោលការណ៍សីល ៥ ការព្រមទទួលស្គាល់សេចក្តីប្រកាសជាសាកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងការគោរពកិច្ចសន្យាសន្តិភាពសង្គមនានា ដែលជាវិថីតែមួយគត់ដែលប្រមុខដឹកនាំប្រទេសអាចអភិវឌ្ឍសង្គមធម្មតាឲ្យទៅជាសង្គមសួគ៌បាន ព្រោះមានតែសីល ឬច្បាប់វិន័យនេះឯង  ដែលជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃការអភិវឌ្ឍបុគ្គលម្នាក់ៗ និងការអភិវឌ្ឍសង្គមជារួម។  មានតែការរក្សាសីលនិងការគោរពសិទ្ធិមនុស្សទេ ដែលអាចធានាបានថារាស្រ្ដប្រជាអាចមានអាយុវែង ទោះបីមិនបានវែងដូចអាយុទេវតាក៏ដោយ យ៉ាងហោចណាស់ក៏មិនស្លាប់មុនអាយុកំណត់ដែរ (Life Expectancy)។ មានតែការរក្សាសីលនិងការគោរពសិទ្ធិមនុស្សទេ ដែលអាចធានាបានថា រាស្រ្ដប្រជាអាចទទួលបានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចល្អ មិនជួបគ្រោះទុរភិក្ស និងមានអាហារបរិភោគគ្រប់គ្រាន់។  មានតែការរក្សាសីល និងការគោរពសិទ្ធិមនុស្សទេ ដែលអាចធានាបានថា រាស្រ្ដប្រជាមានសន្តិភាពគ្រប់គ្រាន់ និងមិនរស់នៅក្នុងការភ័យខ្លាចព្រោះការគំរាមគំហែងផ្សេងៗ។

អត្ថបទដោយ៖ តេជានន្ទភិក្ខុ សាន ពិសិទ្ធិ សាកលវិទ្យាល័យតាល់តិច (TalTech) ប្រទេសអ៊ីស្តូនី សហភាពអឺរ៉ុប ថ្ងៃអង្គារ ៣កើត ខែមិគសិរ ឆ្នាំឆ្លូវ ត្រីស័ក ព.ស.២៥៦៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២១


ឯកសារពិគ្រោះ

១) សុត្តន្តបិដក ទីឃនិកាយ បញ្ចមភាគ បាដិកវគ្គ ចក្កវត្តិសូត្រទី ៣ ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរលេខ ១៨

២) សុត្តន្តបិដក ទីឃនិកាយ តតិយភាគ មហាវគ្គ មហាបរិព្វានសូត្រ បិដកខ្មែរលេខ ១៦

៣) «ព្រះបាទធម្មិក» រៀបរៀងដោយឥន្ទប្បញ្ញោភិក្ខុ ហេង មណីចិន្តា បោះពុម្ពផ្សាយដោយពុទ្ធសាសនាដើម្បីអភិវឌ្ឍន ឆ្នាំ ១៩៩៩។

៥) «សីល ៥» រៀបរៀងដោយឥន្ទប្បញ្ញោភិក្ខុហេង មណីចិន្តា បោះពុម្ពផ្សាយដោយពុទ្ធសាសនាដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍ ឆ្នាំ ១៩៩៦។

៦) «សេចក្តីប្រកាសជាសាកលស្ដីពីសិទ្ធិមនុស្ស» បោះពុម្ពផ្សាយដោយការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា។

ពិធីបុណ្យចេញព្រះវស្សា៖ ទិវាបន្ទាបខ្លួនឱ្យអ្នកដទៃប្រដៅណែនាំ តាមរយៈវប្បធម៌ព្រះពុទ្ធសាសនា

ផលិតជាសម្លេងដោយក្រុមសហការីផ្កាឈូក
រូបភាពព្រះភិក្ខុសង្ឃ វត្តរាជបូណ៌ ក្រុងសៀមរាប បវារណាចេញព្រះវស្សា

ទឹកភ្លៀងបានថមថយកម្លាំងបន្តិចម្ដងៗ ឯរុក្ខជាតិនានាក៏ចាប់ផ្ដើមប្រែពណ៌ពីខៀវខ្ចីបៃតង ទៅជាលឿនទុំក្រហមឆ្អិនឆ្អៅ ហើយក៏ចាប់ផ្ដើមរុះរោយលាចាកមែកតាមដំណើរនៃវដ្ដៈធម្មជាតិ ដើម្បីទទួលស្វាគមន៍រដូវរំហើយ ដែលនឹងមកដល់នាពេលដ៏ឆាប់ខាងមុខនេះ។ មិនខុសពីស្លឹករុក្ខជាតិប៉ុន្មានទេ បន្ទាប់ពីស្នាក់នៅក្នុងអារាមជាមួយគ្នាអស់រយៈពេល ៣ ខែរួចមក ព្រះសង្ឃដែលគង់នៅតាមអារាមនានាទូទាំងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជានោះ ក៏នឹងត្រៀមខ្លួនត្រាច់ចរធ្វើដំណើរទៅកាន់ទិសដៅផ្សេងៗ ដើម្បីបំពេញតួនាទីរបស់ខ្លួនឱ្យស្របទៅនឹងពុទ្ធបណ្ដាំថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរត្រាច់ទៅកាន់ចារិក (គឺស្រុក និងនិគម និងរាជធានី ហើយសំដែងធម៌) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ជនជាច្រើន ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក ដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីជាគុណ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់ទេវតា និងមនុស្សទាំងឡាយ»។

ការរស់នៅជាមួយគ្នារយៈពេល ៣ ខែ ឬ ៨៩ ថ្ងៃនៃរដូវភ្លៀងធ្លាក់នេះ មិនដឹងថាសមាជិក សហគមន៍សង្ឃមួយអង្គៗ បានបញ្ចេញសកម្មភាពផ្លូវកាយនិងផ្លូវវាចាតាមរូបភាពណាខ្លះ ដល់សហធម្មិករបស់ខ្លួននោះទេ។ បើមួយថ្ងៃនិយាយជាមួយគ្នាត្រឹមតែ ១០ ពាក្យនោះ, ក្នុងចំនួន ៨៩ថ្ងៃ នៃការរស់នៅជាមួយគ្នានោះ ក៏អាចចាត់ទុកថាបានប្រើប្រាស់វចីកម្មដើម្បីប្រាស្រ័យជាមួយគ្នាអស់ ៨៩០ ពាក្យ រួចទៅហើយ។ នៅមានការប្រើប្រាស់កាយវិការដើម្បីទំនាក់ទំនងគ្នាជាច្រើនរូបភាពទៀត ដែលមិនអាចគណនានៅក្នុងទីនេះបាន។ នៅក្នុងចំណោម ៨៩០ពាក្យនោះ មានពាក្យសរសើរគ្នាខ្លះ មានពាក្យបន្ទោសបង្អាប់គ្នាខ្លះ មានពាក្យកំប្លែងដាក់គ្នាខ្លះ មានពាក្យពិរោះពិសាខ្លះ មានពាក្យមិនសូវពិរោះខ្លះ មានពាក្យដែលផ្ទុយនឹងពុទ្ធដិកាខ្លះ និងមានពាក្យជាពុទ្ធដិកាខ្លះ ។ល។ ដែលធ្វើឱ្យអ្នកស្ដាប់ទទួលបានអារម្មណ៍ពេញចិត្ត ថ្នាំងថ្នាក់ ឬអារម្មណ៍ធម្មតា ក្នុងឋានៈជាបុថុជ្ជនដែលជានិច្ចកាល តែងតែមានចិត្តប្រែប្រួលទៅតាមរលកនៃពាក្យដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ហៅថាជា «លោកធម៌» នោះ។

នៅក្នុងសង្គមពុទ្ធសាសនា មិនមានការលើកទឹកចិត្តឱ្យមនុស្សបង្កើតកំហុសនោះទេ ប៉ុន្តែបើបានធ្វើខុសហើយ ក៏ត្រូវព្រមទទួលស្គាល់ថាបានធ្វើខុសមែន ហើយដាក់ចុះនូវអំនួតមានៈ ព្រមសុំឱកាសដើម្បីកែខ្លួនសាជាថ្មី ដែលភាសានៅក្នុងសង្គមសង្ឃហៅថា «ការសម្ដែងអាបត្តិ» ឬភាសាបច្ចុប្បន្នហៅថា «ការធ្វើស្វ័យតិះតៀន» ជាដើម។ ការសម្ដែងអាបត្តិ ឬការធ្វើស្វ័យតិះតៀននេះ ជារឿងដែលយើងធ្លាប់ឮ ឬធ្លាប់ឃើញជារឿយៗ នៅក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ ចំណែកឯការបើកឱកាសឱ្យអ្នកដទៃប្រាប់នូវទោសកំហុសដែលខ្លួនបានប្រព្រឹត្តជាសាធារណៈនោះ ពុំសូវឃើញមានប៉ុន្មានទេ ក្រៅតែពីសង្គមសង្ឃក្នុងពុទ្ធសាសនា។

ដើម្បីរស់នៅជាមួយគ្នាដោយសុខដុម នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះពុទ្ធអង្គបានកំណត់យកទិវាមួយឈ្មោះថា «បវារណាកម្ម» ដើម្បីកំណត់ឱ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលចាំព្រះវស្សារស់នៅជាមួយគ្នាអស់រយៈពេល ៣ ខែមកនេះ ធ្វើការប្រដៅណែនាំគ្នា ទៅវិញទៅមក ទៅតាមអ្វីដែលខ្លួនបានឃើញ ឬដោយរង្គៀសសង្ស័យថាភិក្ខុនេះ ឬអង្គនោះបានប្រព្រឹត្តនូវរឿងមិនគប្បី។ នៅក្នុងព្រះវិន័យបិដកត្រង់វគ្គ «បវារណាខន្ធកៈ» ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់សម្ដែងថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឱ្យភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅចាំវស្សារួចហើយ បវារណាដោយស្ថាន ៣ យ៉ាងគឺ ដោយឃើញក្ដី ដោយឮក្ដី ដោយរង្កៀសក្ដី។ បវារណានោះ ជាការអនុលោម ដើម្បីពោលប្រដៅនូវគ្នានឹងគ្នា ជាការចេញចាកអាបត្តិ (ទោសកំហុស) ជាការធ្វើវិន័យឱ្យជាប្រធាន និងប្រាកដដល់អ្នកទាំងឡាយ»។

ការដាក់ខ្លួនឱ្យភិក្ខុផងគ្នាពោលប្រដៅបែបនេះ គឺត្រូវចាប់ផ្ដើមពីភិក្ខុដែលមានវស្សាច្រើនជាងគេ ដោយការធ្វើឧត្តរាសង្គៈ ឆៀងស្មាម្ខាងអង្គុយច្រហោងផ្គង់អញ្ជលីឡើងហើយនិយាយយ៉ាងនេះនឹងសង្ឃថា៖ «នែអាវុសោ (លោកប្អូន) ខ្ញុំសូមបវារណានឹងសង្ឃ ដោយឃើញក្ដី ឮក្ដី រង្កៀសក្ដី សូមលោកដ៏មានអាយុទាំងឡាយអាស្រ័យនូវសេចក្តីអនុគ្រោះ ហើយពោលចំពោះខ្ញុំ កាលបើខ្ញុំឃើញនឹងធ្វើតាម (ពោលបែបនេះបីដង)»។

ព្រះពុទ្ធអង្គផ្ទាល់ ក្នុងនាមជាថ្នាក់ដឹកនាំ ក៏ទ្រង់បន្ទន់បន្ទាបព្រះកាយទ្រង់ឱ្យភិក្ខុក្រោមឱវាទពោលប្រាប់នូវទោសកំហុសទ្រង់ដែរ។ នៅក្នុងព្រះសូត្រមួយឈ្មោះថា «បវារណាសូត្រ» ព្រះ អង្គមានពុទ្ធដិកាទៅកាន់ភិក្ខុសង្ឃចំនួន ៥០០ អង្គថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ណ្ហើយចុះ ឥឡូវនេះ តថាគតបវារណាដល់អ្នកទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយ មិនតិះដៀលនូវកម្មតិចតួច ដែលប្រព្រឹតទៅក្នុងកាយទ្វារ ឬវចីទ្វារ របស់តថាគតទេឬ» (?)។ នៅក្នុងព្រះធម្មទេសនាមួយកន្លែង ព្រះមហាវិមលធម្ម សិរីសុវណ្ណោ ពិន សែម បានមានថេរដីកាថា៖ «សម្រាប់សាសនាដទៃ ក្រៅពីព្រះពុទ្ធសាសនានេះ…មិនដែលមានមេសាសនាណាបន្ទន់បន្ទាបខ្លួន ឱ្យពួកសាវក ឬបរិស័ទរបស់ខ្លួន ជួយកែកំហុស…មើលដូចជាអត់មានទេនៅលើភិពលោកនេះ មានតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធយើងមួយអង្គប៉ុណ្ណឹងឯង ដែលបន្ទន់បន្ទាបកាយឱ្យសង្ឃជួយកែសម្រួល បើសង្ឃបានឃើញអ្វីដែលព្រះអង្គបានប្រព្រឹតទៅវាឆ្គាំឆ្គង»។

ក្នុងសម័យសង្គមរាស្រ្ដនិយម ដែលមានគោលនយោបាយបែបសង្គមនិយមព្រះពុទ្ធសាសនា ក្រោមការដឹកនាំរបស់សម្ដេចព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ព្រះបាទរោត្តម សីហនុ នោះ ទ្រង់ក៏បានបង្កើតឱ្យមានវេទិកាសមាជថ្នាក់ជាតិមួយដែលអនុញ្ញាតឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈ និងគ្រប់និន្នាការនយោបាយទាំងអស់ បានជួបជាមួយប្រមុខរដ្ឋ ហើយប្រាប់ពីតម្រូវការ និងចំណុចអសកម្មណាមួយនៃអភិបាលកិច្ចគ្រប់គ្រងរដ្ឋរបស់ទ្រង់ដោយផ្ទាល់ដែរ។ ចំណុចនេះបានបង្ហាញពីការគិតគូរដល់សេចចក្តីសុខរបស់រាស្រ្ដជាចម្បង និងភាពក្លាហានរបស់ទ្រង់នៅក្នុងការព្រមទទួលស្ដាប់មតិប្រជាពលរដ្ឋ ដើម្បីយកទៅកែលម្អប្រព័ន្ធអភិបាលកិច្ចរបស់ទ្រង់។ទំនៀមទម្លាប់នៃការព្រមបន្ទន់ខ្លួនឱ្យអ្នកដទៃពោលប្រដៅនេះ ក៏ឃើញមាននៅក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំរបស់ពួកខ្មែរក្រហមដែរ។ នៅក្នុងអត្ថបទខ្លីមួយពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហានេះ លោកធម្មបណ្ឌិតហេង មណីចិន្តា បានសរសេរថា៖ «ខ្មែរក្រហមបានយកវិធីនេះទៅអនុវត្តដើម្បីកែលំអការប្រព្រឹតរបស់សមាជិកសហករណ៍របស់ខ្លួន ដោយម្នាក់ៗត្រូវនិយាយថា៖ កំហុសរបស់ខ្ញុំ ដូចជាភក់ប្រឡាក់ខ្នង ខ្ញុំមិនអាចមើលឃើញបានទេ សូមសមមិត្តជួយដុសសំអាតឱ្យខ្ញុំផង ហើយខ្ញុំសុំដាក់ខ្លួនឱ្យទាបរាបដូចកន្ទេល»។

នៅក្នុងសង្គមពុទ្ធសាសនា បវារណាកម្ម គឺជាវិធីដុសខាត់ធនធានព្រះសង្ឃ ឱ្យកាន់តែមានគុណភាពប្រសើរជាងមុន ប៉ុន្តែកម្មវិធីមួយនេះហាក់ដូចពុំសូវទទួលបានការពេញនិយមខ្លាំងដូចពិធីបុណ្យផ្សេងៗ នៅក្នុងសង្គមព្រះពុទ្ធសាសនាឡើយ។ មានវត្តអារាម និងព្រះចៅអាវាសមិនច្រើនទេដែលហ៊ានបន្ទាបខ្លួនបន្ទន់កាយឱ្យសិស្សគណ ប្រាប់ពីទោសកំហុសរបស់ខ្លួន ជាភាសាខ្មែរ។ ចំណែកឯសិស្សគណវិញ ក៏ពុំសូវហ៊ានប្រាប់ទោសកំហុសរបស់ព្រះចៅអាវាសរបស់ខ្លួនប៉ុន្មានដែរ ព្រោះខ្លាចបុណ្យបារមី។ បើទោះបីជាមានធ្វើមែន ក៏ច្រើនតែធ្វើឡើងជាភាសាបាលី ដើម្បីបង្រ្គប់កិច្ចសម្រាប់ថ្ងៃចេញព្រះវស្សាតែប៉ុណ្ណោះ។ ថ្ងៃបវារណាកម្មនេះ អាចរាប់បានថាជាថ្ងៃមួយដែលសង្គមសង្ឃប្រារព្ធឡើងដើម្បីក្រើនរំឮកដល់សមាជិកខ្លួន ក៏ដូចជាជនានុជនគ្រប់រូបថា កំហុសតែងតែកើតមានដល់បុគ្គលគ្រប់ស្រទាប់វណ្ណៈទាំងអស់ មិនថាបុគ្គលនោះមានបុណ្យសក្ដិតូចតាច ឬមានបុណ្យសក្ដិធំមហិមាប៉ុណ្ណានោះទេ។ បើកំហុសនោះមាននៅលើខ្លួនអ្នកនៅក្រោមការដឹកនាំរបស់គេ វិនាសកម្មដែលកើតចេញពីកំហុសនោះក៏ពុំមានទំហំធ្ងន់ធ្ងរប៉ុន្មានដែរ ប៉ុន្តែបើកំហុសនោះមាននៅលើខ្លួនអ្នកដែលត្រូវកាន់ចង្កូតដឹកគេវិញ អន្តរាយដែលកើតចេញពីកំហុសនោះ ក៏មានឥទ្ធិពលតាមទំហំនៃទំនួលខុសត្រូវដែលខ្លួនមានចំពោះអ្នកនៅថ្នាក់ក្រោមដែរ។ ម្យ៉ាងទៀតថ្ងៃបវារណាកម្មនេះ ក៏អាចចាត់ទុកថាជាទិវាលើកទឹកចិត្តមនុស្សឱ្យប្រើប្រាស់ភាពក្លាហានរបស់ខ្លួនដើម្បីនិយាយពាក្យពិត ក្នុងការកែសម្រួលសង្គមរបស់ខ្លួនឱ្យកាន់តែមានភាពល្អប្រសើរឡើងដែរ។

ស្ថាប័ន អង្គការ ឬក្រុមហ៊ុននានាខ្លះក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ បានប្រើប្រាស់ពាក្យ «Feedback» ដើម្បីកែលម្អនិងអភិវឌ្ឍស្ថាប័នខ្លួនស្ទើរតែគ្រប់កន្លែងហើយ។ ដូចនេះពុំគួរណាស្ថាប័នព្រះពុទ្ធសាសនាព្រងើយកន្តើយនឹងកេរ្តិ៍ដំណែល «បវារណាកម្ម» ដែលមានវ័យជាង ២៦០០ ឆ្នាំរបស់ខ្លួនចោលឡើយ។ លើសពីនេះទៀត វប្បធម៌បន្ទាបខ្លួនឱ្យគេស្ដីប្រដៅនេះ មិនគួរអនុវត្តឱ្យមានត្រឹមតែនៅក្នុងបរិបទសង្គមសង្ឃតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែក៏គួរពង្រីកឱ្យដល់សង្គមខាងក្រៅផងដែរ ដោយចាប់ពីសង្គមគ្រួសារ រហូតការដឹកនាំរដ្ឋ ដែលព្រះបរមរតនកោដ្ឋ ព្រះបាទសម្ដេចនរោត្តម សីហនុ បានអនុវត្ត ហើយទទួលបានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងពីសំណាក់រាស្រ្ដប្រជា។ សូមអនុមោទនា!

តេជានន្ទភិក្ខុ សាន ពិសិទ្ធិ
ក្រុងតាលីន ប្រទេសអ៊ីស្តូនី សហភាពអឺរ៉ុប
ថ្ងៃពុធ ១៤ កើត ខែអស្សុជ ឆ្នាំឆ្លូវ ត្រីស័ក ព.ស ២៥៦៥
ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ២០ ខែ តុលា ឆ្នាំ ២០២១

ការចូលព្រះវស្សា៖ ចំណុចផ្ដើមនៃកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ចពុទ្ធសាសនា

ពួក​សមណៈ​ជា​សក្យបុត្តិយ៍​​មិនសមបើ​នឹង​ដើរទៅ​កាន់​ចារិក​អស់​ហេមន្តរដូវ​ខ្លះ​ ​អស់​គិម្ហរដូវ​ខ្លះ​ ​អស់​វស្សានរដូវ​ខ្លះ​ ​ដើរ​ជាន់​ស្មៅ​ស្រស់​ទាំងឡាយ​​បៀតបៀន​នូវ​វត្ថុ​ដែល​មានជីវិត​ ​មាន​ឥន្ទ្រិយ​តែ១​ ​ញុំាង​សត្វ​តូច​ៗ​ជាច្រើន​ឲ្យ​ដល់​នូវ​សេចក្តី​វិនាស​សោះ​ ​សូម្បី​ពួ​ក​បរិ​ព្វា​ជ​ក​ ​មាន​លទ្ធិ​ដទៃ​ទាំងនេះ​ ​ដែល​ជា​អ្នកពោល​ធម៌​អាក្រក់​ ​ម្តេច​គង់​នឹង​សម្ងំ​ឈប់សម្រាក​នៅចាំ​វស្សា​ ​សូម្បី​ទាំង​ពួក​សត្វស្លាប​នេះ​ទៀតសោត​​ ​ក៏​គង់​ធ្វើ​សំបុក​លើ​ចុងឈើ​ទាំងឡាយ​​ហើយនឹង​សម្ងំ​ឈប់សម្រាក​នៅចាំ​វស្សា​ដែរ​ ​ចំឡែក​តែ​ពួក​សមណៈ​ជា​សក្យបុត្តិយ៍​នេះ​នៅតែ​ដើរទៅ​កាន់​ចារិក​ ​អស់​ហេមន្តរដូវ​ខ្លះ​ ​អស់​គិម្ហរដូវ​ខ្លះ​ ​អស់​វស្សានរដូវ​ខ្លះ​ ​ដើរ​ជាន់​ស្មៅ​ស្រស់​ទាំងឡាយ​ ​បៀតបៀន​នូវ​វត្ថុ​ដែល​មានជីវិត​ ​មាន​ឥន្ទ្រិយ​តែ១​ ​ញុំាង​សត្វ​តូច​ៗ ​ជាច្រើន​ឲ្យ​ដល់​នូវ​សេចក្តី​វិនាស​។​

វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកៈ  មហាវគ្គៈ វិន័យបិដកខ្មែរ ភាគទី ៧ ទំព័រ ១

ឃ្លាខាងលើនេះ គឺជាពាក្យដែលមនុស្សទាំងឡាយពោលទោសតិះដៀល បន្តុះបង្អាប់អ្នកបួសក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលឃើញមានកត់ត្រានៅក្នុងគម្ពីរវិន័យបិដក នៅត្រង់ចំណុច  វស្សូបនាយិកក្ខន្ធ។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានកើតឡើងខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធអង្គកំពុងគង់នៅក្នុងវត្តវេឡុវ័ន ដែលជាវត្តពុទ្ធសាសនាដំបូងបង្អស់ កសាងថ្វាយដោយព្រះបាទពិម្ពិសារ ព្រះចៅដែនមគធៈ ដែលបច្ចុប្បន្ននេះកន្លែងមួយនេះស្ថិតនៅក្នុងរដ្ឋពិហារ ភាគខាងកើតនៃប្រទេសឥណ្ឌា។ បន្ទាប់ពីបានព្រះសណ្ដាប់ពាក្យពោលទោសតិះដៀលរបស់អ្នកស្រុកហើយ ព្រះពុទ្ធអង្គបានអនុញ្ញាតឱ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃចូលព្រះវស្សារយៈពេល ៣ខែ រាល់វស្សានរដូវ ឬរដូវភ្លៀងធ្លាក់ ​ចាប់​ពី​ថ្ងៃ ១​រោច ខែ​អាសាឍ ហើយ​ចេញ​វស្សា​នៅ​ថ្ងៃ​១៥ កើត ខែ​អស្សុជ (បុរិមិកាវស្សា)។ បើភិក្ខុសង្ឃអង្គណាមានធុរៈ មិនអាចចូលវស្សានៅថ្ងៃ ១ ​រោច ខែ​អាសាឍខាងលើបានទេ ក៏មានការអនុញ្ញាតឱ្យចូលវស្សានៅថ្ងៃ ១​ រោច ខែ​ស្រាពណ៍ ជំនួសវិញ ប៉ុន្តែត្រូវរង់ចាំរហូតដល់ថ្ងៃ ១៥ ​កើត ខែ​កត្តិក ទើបអាច​ចេញ​វស្សាបាន (បច្ឆិមិកាវស្សា)។[1] នៅក្នុងរយៈពេលបីខែនៃវស្សានរដូវនេះ តម្រូវឲ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃត្រូវគង់នៅទីវត្តណាមួយជាប្រចាំចំនួន ៣ ខែ ដោយមិនអនុញ្ញាតឱ្យចេញទៅសឹង ឬដេកនៅទីណាក្រៅពីវត្តដែលខ្លួនកំពុងស្នាក់នៅទេ។ បើសមាជិកសង្ឃរូបណាមិនអនុវត្តតាមទេ ​នឹងត្រូវមាន​ទោស​ឈ្មោះថា «ទុក្កដ»[2] ដែលជាទោសកម្រិតទី ៦ ក្នុងចំណោមទោសទាំង ៧ កម្រិត របស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ ប្រសិនបើមានភិក្ខុសង្ឃអង្គណាមានធុរៈចាំបាច់ត្រូវនិមន្តធ្វើដំណើរទៅឆ្ងាយ ក៏មានការអនុញ្ញាតឱ្យចេញទៅរយៈ ៧ ថ្ងៃដែរ។   នៅក្នុងអត្ថបទមួយនេះ ខ្ញុំកូណាអាត្មាភាព សូមសាកល្បងសិក្សាទៅលើចំណុចផ្ដើមនៃកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ចពុទ្ធសាសនា តាមរយៈពុទ្ធានុញ្ញាតឱ្យមានការកំណត់ពេលវេលាជាក់លាក់នៃការចូលកាន់វស្សារបស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ។

នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ដែលបានកត់ត្រាពាក់ព័ន្ធនឹងសាច់រឿងនៃការចូលព្រះវស្សា របស់ភិក្ខុសង្ឃនេះ បានបង្ហាញនូវរបត់ដ៏សំខាន់ៗ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាជាច្រើនចំណុច ដែលអាចអនុញ្ញាតឱ្យយើងយកមកធ្វើការសិក្សា និងវិភាគដើម្បីពង្រឹងការយល់ដឹងរបស់ខ្លួននៅក្នុងគោលការណ៍គ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ចព្រះពុទ្ធសាសនាកាន់តែស៊ីជម្រៅបន្ថែមមួយកម្រិតទៀត។

ការកើនឡើងចំនួនសមាជិកភាព និងភាពចម្រុះគ្នានៅក្នុងសង្គមសង្ឃ អាចជាមូលហេតុដ៏សំខាន់មួយ នៅក្នុងការទាញចំណាប់អារម្មណ៍របស់អ្នកស្រុកនាសម័យនោះ ឱ្យមកចាប់អារម្មណ៍ខ្លាំងទៅលើព្រឹត្តិកម្ម ឬឥរិយាបថណាមួយរបស់សមាជិកសង្គមសង្ឃ។ ត្រឹមតែរយៈពេល ៩ខែដំបូង នៃការផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍របស់ខ្លួន ពុទ្ធសាសនាទទួលបានសមាជិកល្អបំផុតចំនួន ១២៥០ រូប ដែលជាព្រះអរហន្ត ហើយបានបួសជាភិក្ខុដោយផ្ទាល់ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធអង្គ (ចំនួននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនអ្នកជឿពុទ្ធសាសនា ដែលជាគ្រហស្ថ មិនមែនជាអ្នកបួសនោះទេ)។ ដោយផ្អែកលើទេពកោសល្យព្រះពុទ្ធអង្គ និងព្រះភិក្ខុសង្ឃទាំង ១២៥០រូប នៅក្នុងការផ្សព្វផ្សាយគោលការណ៍ពុទ្ធសាសនា កំណើននៃការចូលជាសមាជិកពុទ្ធសាសនា មានការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់។ បើព្រះភិក្ខុមួយរូបមានលទ្ធភាពអាចនាំយកបេក្ខជនពីររូបជាមធ្យមមកបួសជាភិក្ខុក្នុងមួយឆ្នាំនោះ កំណើនសមាជិកសង្ឃ ក៏អាចកើនឡើងដល់ទៅ ២៣០០ ​អង្គក្នុងមួយឆ្នាំដែរ។ ការកើនឡើងនៃសមាជិកភាពនេះហើយ ដែលតម្រូវឱ្យសង្គមសង្ឃមានការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់រាល់សកម្មភាពដែលចេញពីឥរិយាបថរបស់ខ្លួន​ តាមរយៈការពង្រឹងគោលការណ៍គ្រប់គ្រង និងអភិបាលកិច្ចឱ្យល្អប្រសើរជាងមុន។

អ្វីដែលគួរឱ្យគត់សម្គាល់នោះ គឺហេតុការណ៍នេះបានកើតឡើងនៅក្នុងទីក្រុងរាជគ្រឹះ ដែលជាទីក្រុងសម្បូរសប្បាយទាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច កម្លាំងយោធា ជាកន្លែងបណ្ដុំដោយពួកអភិជន ពួកពាណិជ្ជ សេដ្នី បញ្ញវន្ត និងមេលទ្ធិសាសនាល្បីៗជាច្រើន។ ការរិះគន់និងការយកពុទ្ធសាសនាដែលជាស្ថាប័នថ្មីថ្មោងមួយនាសម័យនោះ ទៅជជែកពិភាក្សាប្រៀបធៀបជាមួយនឹងសាសនាដទៃបែបនេះ អាចជារឿងមួយដែលពលរដ្ឋនៅក្នុងសង្គមរីកចម្រើនពីអតីតកាលមួយនេះនិយមធ្វើ ដើម្បីអនុវត្តនូវសិទ្ធិនិងសេរីភាពបញ្ចេញមតិរបស់ខ្លួន នៅក្នុងស្ថាប័នសាសនាដែលពួកគេគោរពបូជា។ មានឃ្លាមួយដែលបានកត់ត្រានៅក្នុងពាក្យរិះគន់នោះថា៖ «សូម្បី​ពួ​ក​បរិ​ព្វា​ជ​ក​ ​មាន​លទ្ធិ​ដទៃ​ទាំងនេះ​ ​ដែល​ជា​អ្នកពោល​ធម៌​អាក្រក់​ ​ម្តេច​គង់​នឹង​សម្ងំ​ឈប់សម្រាក​នៅចាំ​វស្សា» ជាដើម ដែលបញ្ជាក់បានថាក្រៅពីពុទ្ធសាសនា ក៏មានសកម្មភាពសាសនាដទៃផ្សេងៗទៀត ដែលត្រូវបានអ្នកស្រុកនេះពោលសរសើរដែរ។ ជាក់ស្ដែង នៅក្នុងសម័យនោះ សាសនាជេន ឬសាសនាអចេល ដែលមានអាយុកាលស្របាលគ្នានឹងពុទ្ធសាសនាដែរនោះ បានហាមប្រាមសមាជិកខ្លួនកុំឱ្យដើរត្រាច់ចរពីភូមិមួយទៅភូមិមួយនារដូវភ្លៀងធ្លាក់ ដើម្បីចៀសវាងការបំផ្លិចបំផ្លាញការបង្ករកំណើតនៃសត្វនិងរុក្ខជាតិទាំងឡាយ នាវស្សានរដូវ។[3]

ចំណុចនេះក៏បានបង្ហាញឱ្យយើងឃើញថា ស្ថាប័នពុទ្ធសាសនាបានផ្ដល់តម្លៃការចូលរួមជាសាធារណៈ ក្នុងការធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងអភិបាលកិច្ចពុទ្ធសាសនាផងដែរ។ ព្រះពុទ្ធអង្គបានបញ្ជាក់ថាអនាគតពុទ្ធសាសនា អាចរីកចម្រើនឬអន់ថយ អាស្រ័យទៅលើការចូលរួមក្នុងការគិត ការពិភាក្សា និងការអនុវត្តពីសំណាក់មនុស្ស ៤ក្រុម គឺ៖ ភិក្ខុ (អ្នកបួសជាបុរស) ភិក្ខុនី (អ្នកបួសជាស្រី្ដ) ឧបាសក និងឧបាសិកា។ ការយកមតិរិះគន់របស់អ្នកស្រុកទៅពិភាក្សាដើម្បីធ្វើកំណែទម្រង់បែបនេះ បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ព្រះពុទ្ធអង្គមិនបានកំណត់តួនាទីអ្នកស្រុកត្រឹមតែជាអ្នកឧបត្ថម្ភចង្ហាន់បិណ្ឌបាត ឬបច្ច័យ ៤ តែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែសិទ្ធិចូលរួម និងសេរីភាពបញ្ចេញមតិទៅលើប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងសង្គមសង្ឃរបស់ពួកគេ ក៏ត្រូវបានទទួលស្គាល់និងឱ្យតម្លៃពីសំណាក់ព្រះពុទ្ធអង្គផងដែរ តាំងតែ ២៦០០ ឆ្នាំមុនមកម្លេះ។

ការរិះគន់របស់អ្នកស្រុកនេះ ក៏អាចជាសារមួយដាស់តឿនសង្គមសង្ឃថា៖ កំណែទម្រង់ត្រូវតែធ្វើជាចាំបាច់ដើម្បីសម្រួលផ្ទៃក្នុងសង្គមសង្ឃផង និងដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងសេចក្តីត្រូវការនៃសង្គមខាងក្រៅផងដែរ។ កំណែទម្រង់គឺជាការកែប្រែ។ ការកែប្រែគឺជាជាការផ្លាស់ប្ដូរ។​  ការផ្លាស់ប្ដូរគឺជាអនិច្ចតាធម៌ ដែលព្រះពុទ្ធអង្គតែងដាស់តឿនយើងរឿយៗថា អ្វីៗតែងមានការផ្លាស់ប្ដូរជានិច្ច។​ បើព្រះពុទ្ធសាសនាមិនបានរៀបចំផែនការណ៍យុទ្ធសាស្រ្ដដើម្បីផ្លាស់ប្ដូរខ្លួនឯងឱ្យសមស្របទៅនឹងបរិបទសង្គមណាមួយទេ ព្រះពុទ្ធសាសនាអាចនឹងត្រូវបានគេផ្លាស់ប្ដូរវិញជាក់ជាមិនខាន។

នៅក្នុងមហាសន្និបាតពុទ្ធសាសនាដំបូង ដែលមានសមាជិកជាព្រះភិក្ខុសង្ឃចូលរួមចំនួន ១២៥០អង្គ នោះ ព្រះពុទ្ធអង្គបានសម្ដែងធម្មនុញ្ញសាសនាត្រឹមតែ ១១ ចំណុចប៉ុណ្ណោះ ដោយចាប់ផ្ដើមពីការចៀសវាងអំពើបាបទាំងពួង និងបញ្ចប់ដោយកិរិយាព្យាយាមធ្វើចិត្តឱ្យទៅជាអធិចិត្ត។ ប៉ុន្តែ   រយៈពេល ៤៥ ឆ្នាំនៃការបំពេញបេសកកម្មរបស់ទ្រង់ ច្បាប់នៅក្នុងសង្គមសង្ឃបានកើនឡើងដល់ទៅ ២២៧ មាត្រា​ ដែលនេះអាចជាភស្ដុតាងមួយបង្ហាញថាកំណែទម្រង់ត្រូវតែធ្វើជាប់ជានិច្ច ដើម្បីសេចក្តីសុខនៅក្នុងសង្គមសង្ឃផង និងដើម្បីសម្របខ្លួនជាមួយនឹងការវិវត្តនៃបរិបទសង្គមខាងក្រៅផង។​

កំណែទម្រង់នេះ បានធ្វើឱ្យវត្តអារាមប្ដូរពីកន្លែងស្នាក់នៅធម្មតារបស់អ្នកបួស ក្លាយទៅជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាដ៏ពេញលេញមួយ។ នៅក្នុងពុទ្ធដីកានៃការប្រកាសបេសកម្មដំបូងរបស់ទ្រង់ ព្រះពុទ្ធអង្គបានណែនាំភិក្ខុទាំង ៦០ អង្គថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរទៅកាន់ទីចារិកគឺភូមិ និគម ជនបទ និងធានី ហើយសម្ដែងធម៌ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ជនជាច្រើន…អ្នកទាំងឡាយកុំទៅពីរនាក់ក្នុងផ្លូវជាមួយគ្នាឡើយ…..សត្វទាំងឡាយរមែងមានធូលីគឺកិលេសតិចក៏មាន សត្វទាំងនោះនឹងសាបសូន្យចាកសន្តិភាព ព្រោះមិនបានស្ដាប់ធម៌…»។[4] នៅក្នុងព្រះវិន័យក៏ឃើញមានចំណុចមួយដែលមិនអនុញ្ញាតឱ្យអ្នកបួសស្នាក់នៅកន្លែងណាមួយហួសពី ៣រាត្រី ដែរ ដែលចំណុចនេះ អាចអនុញ្ញាតឱ្យយើងយល់យ៉ាងច្បាស់ថា អ្នកបួសក្នុងពុទ្ធសាសនាគឺជាជនមានប្រក្រតីត្រាច់ចរពីមួយកន្លែងទៅមួយកន្លែងទៀត ដើម្បីនាំយកពុទ្ធដីកាទៅបង្រៀនឱ្យសាធារណជនបានយល់។ ការអនុញ្ញាតឱ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃស្នាក់នៅជុំគ្នា ៣ខែ ក្នុងវស្សានរដូវនេះ អាចជាការធ្វើកំណែទម្រង់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងនិងអភិបាលកិច្ចសង្ឃផងដែរ។ ការអនុញ្ញាតឱ្យមនុស្ស ៥០ រូប ឬ ១០០ រូបដែលមិនមែនជាសាច់សារលោហិតនឹងគ្នា មកនៅជុំគ្នាក្នុងកន្លែងតែមួយរយៈពេល ៣ ខែបែបនេះ គឺមិនមែនជារឿងងាយស្រួលឡើយ។ ចំណុចនេះ ធ្វើឱ្យយើងអាចយល់បានថា ដើម្បីធានាបានសេចក្តីសុខនៅក្នុងក្រុម អ្វីដែលសង្គមសង្ឃនាសម័យនោះត្រូវគិតជាចម្បងគឺ៖

  1. ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង់និងអភិបាលកិច្ចមួយ ដែលអាចធានាបានថា សមាជិកទាំង ៥០រូប ឬ ១០០​រូបនោះ អាចរស់នៅជាមួយគ្នាបានដោយមានសេចក្តីសុខ មានសាមគ្គីភាពនឹងគ្នា និងពុំមានទំនាស់ផលប្រយោជន៍ណាមួយដែលអាចកើតឡើងរវាងសមាជិកណានីមួយ នៅក្នុងក្រុម។ មូលហេតុនេះហើយដែលតម្រូវឱ្យសង្គមសង្ឃត្រូវតែធ្វើការសម្រេចចិត្តថា តើគួរគ្រប់គ្រងសង្គមខ្លួនតាមប្រព័ន្ធអត្តាធិបតេយ្យ (ការយកបុគ្គលជាធំ) តាមប្រព័ន្ធលោកាធិបតេយ្យ (ការយកមតិភាគច្រើនជាគោល) ឬក៏ត្រូគ្រប់គ្រងតាមប្រព័ន្ធធម្មាធិបតេយ្យ (ការយកគោលការណ៍ធម៌ជាធំ)។
  2. ប្រព័ន្ធសុខាភិបាលល្អមួយដើម្បីធានាបានថាតើការរស់នៅបែបណាទើបសមាជិកខ្លួនអាចមានសុខភាពល្អទាំផ្នែកផ្លូវកាយ​និងផ្លូវចិត្ត មិនងាយឆ្លងជម្ងឺ និងមានវិធីព្យាបាលនៅពេលដែលមានជម្ងឺណាមួយកើតឡើងក្នុងសង្គមសង្ឃ។
  3. ប្រព័ន្ធអប់រំល្អមួយដែលអាចធានាបានថាការរស់នៅជាមួយគ្នារយៈពេល ៣ ខែនោះ មិនមែនត្រឹមជាការជួបជុំនិយាយគ្នាលេង ឆាន់ សឹង តែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវមានកម្មវិធីសិក្សាជាក់លាក់ណាមួយ ដើម្បីអាចធានាថាសមាជិកខ្លួនពិតជាទទួលបានការអប់រំដ៏ល្អ។ ការអនុញ្ញាតឱ្យមានការសម្រាកនៅមួយកន្លែងរយៈពេល ៣ ខែ ជាការបង្កើតបរិយាកាសមួយដើម្បីសម្រួលដល់សង្គមសង្ឃក្នុងការហ្វឹកហាត់ការបញ្ចេញប្រតិកម្មរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗទៅលើសង្គមជារួម​ (សីលសិក្ខា) ការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពគ្រប់គ្រងចិត្ត (សមាធិសិក្ខា) និងការអភិវឌ្ឍការគិតការវិភាគ និងការបណ្ដុះប្រាជ្ញាដើម្បីយល់ច្បាស់នូវសច្ចធម៌នៅក្នុងជីវិត (បញ្ញាសិក្ខា)។
  4. ត្រូវមានប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលអាចធានាបានថា ក្នុងរយៈពេល ៣ ខែនោះ សមាជិកខ្លួនអាចមានបរិក្ខារ ឬបច្ច័យ៤ ប្រើប្រាស់គ្រប់គ្រាន់។ គ្រឿងបរិក្ខារប្រើប្រាស់របស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ គឺអាស្រ័យនៅក្នុងផ្ទះអ្នកស្រុក។ ដូចនេះបើអ្នកស្រុកមិនមានសេដ្ឋកិច្ចល្អទេ ពួកគេក៏មិនអាចដើរតួនាទីជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់ផ្នែករូបធម៌ ឬ បច្ច័យ ៤ ដល់សង្គមសង្ឃបានគ្រប់គ្រាន់ ឡើយ។  ដូចនេះ ព្រះសង្ឃដែលមានតួនាទីជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់នាមធម៌ឬពុទ្ធិចំណេះដឹងដល់អ្នកស្រុកនោះ គួរតែយកមេរៀនសេដ្ឋកិច្ចដែលមាននៅក្នុងពុទ្ធសាសនា ទៅបង្ហាត់បង្រៀនអ្នកស្រុកឱ្យរស់នៅបែបសម្មាអាជីវៈ ប្រកបរបរសុខចរិត គេចចេញពីការជំពាក់បំណុលគេ និងចៀសវាងអំពើអបាយមុខនានាដែលជាមូលហេតុនាំទៅរកសេចក្តីវិនាសអន្តរាយ។  

ការព្យាយាមកែប្រែនិងអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង​អភិបាលកិច្ចពុទ្ធសាសនា ការថែទាំសុខភាព​ ការពង្រឹងសមត្ថភាពបុគ្គល និងការផ្សារភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងវិស័យសេដ្ឋកិច្ចបែបនេះហើយ ដែលបន្តិចម្ដងៗ បានប្រែក្លាយវត្តអារាមពុទ្ធសាសនាពីកន្លែងស្នាក់នៅធម្មតារបស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ ទៅជាស្ថាប័នអប់រំមួយដែលមានគោលការណ៍ជាក់លាក់ និងប្រែខ្លួនទៅជាគ្រឹះស្ថានសិក្សាជាន់ខ្ពស់ល្បីៗនៅក្នុងប្រវត្តិមនុស្សជាតិផងដែរ ដូចជាករណីសាកលវិទ្យាល័យនាលន្ទា ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា ឬវត្តមហាវិហារនៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្ការ ជាឧទាហរណ៍ស្រាប់។   

អ្វីដែលកាន់តែពិសេសនោះគឺថ្ងៃចូលព្រះវស្សានេះ ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងត្រូវនឹងទិវាប្រារព្ធបុណ្យអាសាឡ្ហបូជា ដែលប្រជាពុទ្ធបរិស័ទ្ធទូទាំងពិភពលោកនាំគ្នាប្រារព្ធឡើងដើម្បីរំលឹកដល់ការសម្ដែង «ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ» ដែលជាព្រះធម៌លើកដំបូង ដែលព្រះពុទ្ធអង្គសម្ដែងដល់អ្នកបួសចំនួន ៥ រូបនៅក្នុងព្រៃឈ្មោះឥសិបតនមិគទាយវ័ន ដែលសព្វថ្ងៃនេះ កន្លែងមួយនេះត្រូវបានគេហៅថា សារនាថ (Sarnath) ស្ថិតនៅក្នុងរដ្ឋឧត្តរប្រះដេស (Uttara Pradesh) ប្រទេសឥណ្ឌា នាបច្ចុប្បន្ននេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ថ្ងៃមួយនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាថ្ងៃកំណើតព្រះអរិយសង្ឃនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាដំបូងផងដែរ។ នៅក្នុងសៀវភៅ «ឈ្វេងយល់ អាសាឡ្ហបូជា ទិវាវិថីជិវិតពុទ្ធបរិស័ទ» លោកធម្មបណ្ឌិត ហេង មណីចិន្តា បានដាក់ឈ្មោះថ្ងៃនេះថាជា៖ «ទិវាអរិយសច្ចៈ» ឬជា «ថ្ងៃប្រកាសវិថីជីវិតដែលមានហេតុ-ផល»[5] ដើម្បីរំលឹកដល់ប្រជាពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរពីសារសំខាន់នៃការរស់នៅជាមួយហេតុ-ផល និងការយកហេតុ-ផលទៅអនុវត្តនៅក្នុងការគិតការវិភាគ ទំនាក់ទំនងប្រចាំថ្ងៃ និងការប្រកបកិច្ចការទាំងពួង។

បន្ថែមពីលើនេះទៀត ការចូលព្រះវស្សានេះជាពេលវេលាមួយដែលសង្គមសង្ឃត្រៀមខ្លួន ដើម្បីនឹងទទួលសមាជិកថ្មី ដែលនឹងចូលខ្លួនមកបួសជាភិក្ខុឬសាមណេរនៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ផងដែរ។  នៅក្នុងសៀវភៅ «ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស» ដែលបោះពុម្ពផ្សាយដោយវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណិ្ឌត្យ ក្នុងព.ស. ២៥១២ បានរៀបរាប់ថា ព្រះរាជវង្សានុវង្សនិងប្រជារាស្រ្ដខ្មែរ មានកិច្ចការរវល់ខ្លាំងនៅក្នុងការប្រារព្ធពិធីបុណ្យសាសនាប្រពៃណីជាតិនាដើមរដូវនៃការចូលព្រះវស្សានេះ មានដូចជា៖ ការបំពេញព្រះរាជកុសលសិតទៀនព្រះវស្សា និងការបំពេញព្រះរាជកុសសបំបួសនាគជាដើម។ បុរាណខ្មែរយើងយល់ថា រយៈពេលបីខែនៃការចូលព្រះវស្សានេះ ជាពេលវេលាដ៏ល្អបំផុត ដែលព្រះរាជវង្សានុវង្ស មន្ត្រី​ គហបតី សេដ្ឋី ឬរាស្រ្ដប្រជា គួរបញ្ជូនកូនៗរបស់ខ្លួនទៅបួសក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងគោលបំណងសិក្សាពុទ្ធិចំណេះដឹង ដើម្បីត្រៀមខ្លួនក្លាយទៅជាអ្នកដឹកនាំ និងពលរដ្ឋដែលមានសមត្ថភាព សុខភាព និងគុណធម៌ល្អ នាថ្ងៃខាងមុខផងដែរ។ ដូចនេះបានជានៅក្នុងទំនៀមខ្មែរយើង មានព្រះរាជពិធីបំបួសនាគរាស្រ្ដ ក្នុងរវាងកណ្ដាលខែជេស្ឋ​ និងព្រះរាជធិពីបំបួសនាគហ្លួង ក្នុងរវាងកណ្ដាលខែអាសាឍ ប៉ុន្តែក្នុងរាជ្យព្រះបាទសម្ដេចព្រះនរោត្តម ទ្រង់បង្រួមមកបំបួសក្នុងខែអាសាឍទាំងអស់វិញ។ មុនការសាងសង់វត្តព្រះកែវមរកត នាគហ្លួង ពោលគឺព្រះញាតិវង្សានុវង្សច្រើនតែបួសនៅក្នុងវត្តធំៗ ដែលជាទីឋិតនៅនៃសម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ឬសម្ដេចព្រះសង្ឃនាយក ប៉ុន្តែក្រោយពីបួសហើយក៏អនុញ្ញាតឱ្យទៅគង់នៅតាមវត្តដែលខ្លួនពេញចិត្តបាន។[6] ចំណែកឯការបំបួសនាគរាស្រ្ដវិញ គឺប្រព្រឹត្តទៅនៅតាមរត្តអារាមដែលមានទីតាំងនៅតាមស្រុកភូមិរបស់បេក្ខជនដែលត្រៀមខ្លួននឹងបួស។[7]

មុននឹងបញ្ចប់អត្ថបទនេះ ខ្ញុំកូណាអាត្មាភាព សូមទាញអារម្មណ៍មិត្រអ្នកអាន មកមើលពុទ្ធភាសិតមួយកន្លែង ដែលព្រះពុទ្ធអង្គសម្ដែងថា៖ «ផ្កាឈើ​មាន​ទ្រង់ទ្រាយ​ល្អ​ ​មាន​ពណ៌​ ​(​ល្អ​)​ ​តែ​គ្មាន​ក្លិន​ ​(​ក្រអូប​)​ ​(​រមែង​មិន​ក្រអូប​ដល់​អ្នក​ដែល​ទ្រទ្រង់​)​ ​ដូចម្តេច​មិញ​ ​វាចា​ជា​សុភាសិត​ ​រមែង​គ្មានផល​ដល់​អ្នក​ដែល​មិន​ធ្វើតាម​​ដូច្នោះ(ដែរ)​»[8]

 រយៈពេល ៣ ខែនៃការចូលព្រះវស្សានេះ មិនមែនត្រឹមជាពិធីកម្មដែលធ្វើដើម្បីលម្អភ្នែកអ្នកស្រុកតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែជាពេលវេលាដ៏សមរម្យមួយ ដែលព្រះភិក្ខុសង្ឃអាចដាក់ចុះនូវភារកិច្ចខាងក្រៅរបស់ខ្លួន ហើយមកផ្ដោតសំខាន់ទៅលើការប្រតិបត្តិកិច្ចវត្តប្រចាំថ្ងៃ ការអភិវឌ្ឍសីល សមាធិ បញ្ញា ការឆ្លុះបញ្ជាំងខ្លួន និងវាយតម្លៃលទ្ធផលដែលកើតចេញពីសកម្មភាពដែលខ្លួនបានបំពេញរយៈពេល​ ៩ ខែមុនថាតើខ្លួនបានប្រតិបត្តិតាមអ្វីដែលបានបង្ហាត់បង្រៀនបានកម្រិតណាហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ការផ្អាកការធ្វើដំណើររបស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលមានចំនួន ៧ម៉ឺនអង្គជាង នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា រយៈពេលបីខែនេះ ក៏អាចជាការចូលរួមជួយរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសក្រសួងសុខាភិបាល នៅក្នុងការកាត់បន្ថយការឆ្លងរាលដាលនៃជម្ងឺកូរ៉ូណាមួយកម្រិតផងដែរ។ បន្ថែមពីនេះទៀត ថ្វីដ្បិតថាការចូលវស្សានេះជាវិន័យកិច្ចរបស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ មិនពាក់ព័ន្ធជាមួយនឹងគ្រហស្ថដោយផ្ទាល់យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សម្លេងស្គរដែលផ្សាយចេញពីវត្តអារាមនានាទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា រាល់ពេលព្រឹកព្រហាម និងរាល់ពេលល្ងាចនោះ អាចជាសារដាស់តឿនស្មារតីប្រជាពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរគ្រប់រូបថា៖ ពេលនេះ វេលានេះ ជាពេលដែលព្រះសង្ឃកំពុងស្វាធ្យាយធម៌ថ្វាយបង្គំព្រះ ដើម្បីចម្រើនសេចក្តីស្ងប់នៅក្នុងចិត្ត ដូចនេះអាត្មាអញគួរតែផ្អាកការប្រើប្រាស់អំពើហឹង្សា ផ្អាកការបរិភោគគ្រឿងស្រវឹង ផ្អាកការបង្កជាសម្លេងរំខានដល់ព្រះសង្ឃ ឬក៏ផ្អាកការប្រព្រឹត្តិអំពើអបាយមុខមួយម៉ោងសិន ហើយតាំងចិត្តត្រេកអរនិងការប្រព្រឹត្តល្អរបស់ព្រះសង្ឃ ក៏គង់នាំឱ្យបានសម្រេចប្រយោជន៍ដល់ខ្លួននិងគ្រួសារខ្លះជាក់ជាមិនខាន។

សាន ពិសិទ្ធិ

សាកលវិទ្យាល័យតាល់តិក (TalTech) ក្រុងតាលីន, ប្រទេសអ៊ីស្តូនី, សហភាពអ៊ឺរ៉ុប

ថ្ងៃសៅរ៍ ១ កើត ខែទុតិយាសាឍ ឆ្នាំឆ្លូវ ត្រីស័ក ព.ស. ២៥៦៥ ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ១០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២១


[1] វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកៈ  មហាវគ្គៈ វិន័យបិដកខ្មែរ ភាគទី ៧ ទំព័រ ៣

[2] អាគដ្ឋានដដែល ទំព័រ ៤

[3] “When the rainy season has come and it is raining, many living beings are originated and many seed just spring up. … Knowing this one should not wander from village to village, but remain during the rainy season in one place.” — Acaranga Sutra, Jaina Sutras I, p.136 by H. Jacobi

[4] វិន័យបិដក មហាវគ្គ

[5] ហេង មណីចិន្តា «ឈ្វេងយល់អាសាឡ្ហបូជា ទិវាវិថីជីវិតពុទ្ធបរិស័ទ»  បោះពុម្ពផ្សាយដោយគ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពផ្កាឈូក ភ្នំពេញ ព.ស. ២៥៦៣ ទំព័រ ៣៩

[6] ឧត្តមប្រីជា ចាប. ពិន «ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស ភាគ ៣» បោះពុម្ពផ្សាយដោយវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ភ្នំពេញ ព.ស. ២៥១២ ទំព័រ ២៨

[7] (សូមរកអានចំណុចនេះបន្ថែមនៅក្នុងសៀវភៅ ព្រះរាជពិធីទ្វាទសមាស)។

[8] សុតន្តបិដក  ខុទ្ទកនិកាយ ខុទ្ទកបាថា បិដកខែ្មរភាគទី ៥២ ទំព័រ ៣២

សេដ្ឋកិច្ចសម្មាមគ្គ៖ អាហារជាមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច និង សេដ្ឋសាស្ត្រ ក្នុងគុណតម្លៃព្រះពុទ្ធសាសនា

ផលិតជាសម្លេងដោយសហការីផ្កាឈូក

ប្រទេសអ៊ីស្តូនី សហភាពអឺរ៉ុប៖​ នាពេលព្រឹកព្រហាមមួយ ខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាពបានចេញទៅបំពេញកិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួននៅខាងក្រៅកុដិដែលស្នាក់នៅដើម្បីសិក្សា។ ខណៈពេលដែលកំពុងឈរចាំឡានក្រុងជាមួយនឹងមនុស្សដទៃផ្សេងទៀតនោះ មានស្រ្ដីវ័យចំណាស់ជនជាតិអ៊ីស្តូនីមួយរូបបានដើរសំដៅមករក​ នៅក្នុងទឹកមុខញញឹមញញែមប្រកបដោយភាពជឿជាក់។ គាត់មិនបាននិយាយអ្វីទាំងអស់ក្រៅពីលូកដៃចូលទៅក្នុងកាបូបរបស់គាត់ ហើយទាញយកនំមួយដុំមកប្រគេនដោយទឹកមុខរីករាយ ហាក់ដូចជាគាត់បានស្គាល់ ច្បាស់ថាជានរណា ទាំងដែលខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាពខ្លួនឯង ស្ទើរតែភ្លេចថាខ្លួនគឺជានរណាទៅហើយ។ នំមួយដុំនេះ មិនត្រឹមតែបានជួយឱ្យបាត់ឃ្លានមួយព្រឹកនោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏បានខ្សឹបដាក់ត្រចៀកថា៖ «ពិសិទ្ធិ អ្នកឯងជាភិក្ខុក្នុងពុទ្ធសាសនា ទោះបីជាអ្នកទៅដល់ទីណាក៏ដោយ អ្នកនៅតែជាមនុស្សជំពាក់គុណបាយបាត្រនិងវត្តអារាមជានិច្ច»។

សេដ្ឋកិច្ចសម្មាមគ្គថ្ងៃនេះ ខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាព សូមអធិប្បាយដោយសង្ខេបអំពីសារៈសំខាន់នៃអាហារ ឬ សេដ្ឋកិច្ចមូលដ្ឋានបែបពុទ្ធសាសនា ដូចតទៅ។

ក្រៅពីសង្គមពុទ្ធសាសនា កម្រឃើញសង្គមសាសនាណាមានវប្បធម៌បិណ្ឌបាតណាស់ ព្រោះគេគិតថាការដើរយកអាហារពីផ្ទះមួយទៅផ្ទះមួយដូចជាស្នូមបែបនេះ មិនមែនជារឿងដែលមនុស្សថ្លៃថ្នូរគួរធ្វើទេ មានតែមនុស្សអត់ឃ្លាន មនុស្សខ្ចិលគ្មានលទ្ធភាពចិញ្ចឹមជីវិតខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះទើបគេធ្វើ។  ព្រះពុទ្ធ គឺជាមនុស្សក្នុងឋានៈជាព្រះពុទ្ធដំបូងគេ ដែលត្រូវបានព្រះបាទសុទ្ធោទនៈដែលជាបិតាព្រះអង្គផ្ទាល់ ស្ដីបន្ទោសឱ្យលើការនិមន្តបិណ្ឌបាតនេះថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាលោកកូនធ្វើឱ្យបិតាអាម៉ាសមុខបែបនេះ?…តើលោកកូនគិតថាបិតាគ្មានលទ្ធភាពប្រគេនចង្ហាន់ឱ្យលោកកូនឆាន់ឬ?…តាំងតែពីដើមមក គ្មានរណាម្នាក់ក្នុងរាជវង្សយើង ដើរសុំអាហារគេតាមផ្លូវបែបនេះទេ!»។ ព្រះពុទ្ធក៏បានពន្យល់ពីសុចរិតភាពដែលកើតចេញពីដុំបាយ ដែលព្រះអង្គបានទទួលពីអ្នកស្រុកដល់បិតាព្រះអង្គ។

អាហារគឺជាចំណុចសំខាន់មួយនៃការរស់នៅ (សព្វេ សត្តា អាហារតិដ្ឋិកា) ឬអាចនិយាយបានថាជាចំណុចចាប់ផ្ដើមនៃសេដ្ឋកិច្ចប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្ស។ ដូច្នេះហើយបានជានិស្ស័យ ដែលអ្នកបួសគួរតែបណ្ដុះនៅក្នុងវត្តប្រតិបត្តិរបស់ខ្លួនមុនគេនោះគឺការត្រាច់ចរបិណ្ឌបាត។ ព្រះពុទ្ធមិនបានសំឡឹងឃើញការត្រាច់ចរបិណ្ឌបាតនេះថាត្រឹមតែជាការដើរទទួលអាហារពីអ្នកស្រុកតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការបង្កើតនូវសង្គមមួយដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងនៃជីវិតដែលរស់អាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ដុំបាយរបស់អ្នកស្រុកបានប្រាប់ព្រះពុទ្ធនិងអ្នកបួសដែលមកពីត្រូកូលស្ដេច ត្រកូលព្រាហ្មណ៍មហាសាល សេដ្ឋី អ្នកមាន អ្នកក្រ ។ល។ ថា៖ ទោះបីជាអ្នកមកពីត្រកូលណាក៏ដោយ ដរាបណាអ្នកបរិភោគដុំបាយនេះ អ្នកគឺជាមនុស្សដែលគ្មានឋានៈ គ្មានវណ្ណៈ អ្វីទាំងអស់នៅក្នុងសង្គមនេះ។ បាយបាត្រមិនត្រឹមតែធ្វើឱ្យអ្នកបរិភោគបាត់ឃ្លានតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ធ្វើឱ្យអ្នកបរិភោគនោះកាត់បន្ថយនូវអំនួតមានៈដែលកើតចេញពីវង្សត្រកូល សម្រស់ មុខមាត់ រូបរាង ចំណេះដឹង សញ្ញាបត្រ តំណែង ការងារ ។ល។ ផងដែរ ដោយហេតុថា ទោះជាមនុស្សនោះមកពីប្រភពណាក៏ដោយ សុទ្ធតែត្រូវការអាហារដើម្បីរស់ដូចគ្នា។ អាហារជាមូលដ្ឋានជីវិត!

ព្រះពុទ្ធបានប្រែខ្លួនពីរាជទាយាទនៃនគរមួយ ដែលរាស្រ្ដមិនហ៊ានសូម្បីតែងើយមើលព្រះភក្រ្តព្រះអង្គចំ មកត្រឹមតែជាអ្នកបួសធម្មតា ដើរកាន់បាត្រ ទទួលអាហារពីអ្នកស្រុកទូទៅ ដែលយើងអាចនិយាយបានថាជារឿងដ៏កម្របំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិនៃមនុស្សជាតិ។ ការធ្វើបែបនេះ បានធ្វើឱ្យព្រះអង្គបានជួបសន្ទនាជាមួយមនុស្សគ្រប់ប្រភេទទាំងអស់មិនថាអ្នកមាន អ្នកក្រ ឃាតករ ចោរ ស្ដេច ឬមន្ត្រីនោះទេ ក្នុងរយៈពេល ៤៥ ឆ្នាំនៃការបំពេញបេសកកម្មរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គបានបង្កើតសង្គមមួយដែលមនុស្សរស់នៅជាមួយនឹងទំនុកចិត្ត ការដឹងគុណ ការចេះគ្រប់គ្រាន់ ការចេះចែករំលែក ការចេះជួយយកអាសារគ្នាដោយការពេញចិត្ត ទោះបី ជាមនុស្សនោះមិនដែលស្គាល់គ្នាពីមុនមកក៏ដោយ។

ទំនុកចិត្តដែលព្រះពុទ្ធបានបង្កើតជាមួយនឹងអ្នកស្រុករយៈពេល៤៥ឆ្នាំនោះ បានធ្វើឱ្យសង្គមសង្ឃអាចរស់នៅបានអស់រយៈពេលជាង ២៦០០ ឆ្នាំ ដោយភាពសុខស្ងប់។ ទំនុកចិត្តនេះ មិនមែនកើតឡើងដោយសារតែព្រះអង្គជាមនុស្សមានអំណាច ជាកូនស្ដេច ឬជាសេដ្ឋីមានទ្រព្យសម្បត្តិអ្វីនោះទេ ប៉ុន្តែវាកើតឡើងដោយគំនិតថា៖ ព្រះពុទ្ធនឹងមិនយកអាហារដែលពួកគេបានថ្វាយនោះ ទៅសោយគ្រាន់តែដើម្បីភាពសប្បាយ ដើម្បីបង្កើនបុរិសមានៈ អ្វីនោះទេ គឺព្រះពុទ្ធសោយអាហារនោះ ដើម្បីញុំាងអត្តភាពព្រះអង្គឱ្យដំណើរការទៅមុខ ហើយនឹងធ្វើរឿងមានប្រយោជន៍ដល់មនុស្សជាតិបន្តទៀត។

ជំនឿចិត្តបែបនេះត្រូវបានថែរក្សាយ៉ាងល្អ តាមរយៈការប្រព្រឹត្ត និងសកម្មភាពផ្សេងៗរបស់ព្រះសង្ឃជាបន្តបន្ទាប់។ បុរាណតែងពោលថា៖ ដំណើរនៃហ្វូងសត្វភូមរជាតិ គឺពពួកឃ្មុំជាដើមនេះ ដែលត្រាច់ចរទៅត្រឹបត្រងលំអងកេសរផ្កា ដោយមិនបណ្ដាលឱ្យអន្តរាយនូវស្រទាប់ផ្កាយ៉ាងណាមិញ ការត្រាច់ចរបិណ្ឌបាតរបស់ព្រះសង្ឃក៏មិនបានធ្វើឱ្យអន្តរាយដល់ការរស់នៅរបស់អ្នកស្រុកក៏យ៉ាងដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែម្ដងម្កាល ទំនុកចិត្តនេះក៏ត្រូវបានបំផ្លាញដោយជនខិលខូចមួយចំនួនដែរតាមរូបភាពផ្សេងៗ ដោយការប្រើប្រាស់ស្បង់ចីវរបាំងមុខ។ ការត្រាច់ចរបិណ្ឌបាតនេះ ក៏អាចនិយាយបានថាជាការនាំសារពីព្រះពុទ្ធ ទៅក្រើនរំលឹកអ្នកស្រុកឱ្យចិញ្ចឹមជីវិតប្រកបដោយដោយធម៌ និងចៀសវាងការកេងប្រវ័ញ្ចគ្នាជាដើម។

បាយបាត្ររបស់អ្នកស្រុកបានចិញ្ចឹមព្រះសង្ឃ កូនសិស្ស និស្សិតក្មេងវត្ត និងជនកម្សត់ទុគ៌ត ដែលស្នាក់អាស្រ័យនៅតាមវត្តអារាមរាប់សិបម៉ឺននាក់ ឱ្យរស់រានមានជីវិត មានឱកាសបន្តការសិក្សា អភិវឌ្ឍសមត្ថភាពខ្លួនពីជនធម្មតាទៅជាបញ្ញវន្ត និស្សតិ បណ្ឌិត សាស្រ្ដាចារ្យ មន្ត្រីរាជការ ឯកឧត្តម ឧកញ្ញ៉ា រហូតដល់នាយករដ្ឋមន្រ្តីជាដើម។ យើងអាចនិយាយបានថា បាយបាត្រនេះបានជួយរដ្ឋាភិបាលក្នុងការកាត់បន្ថយជម្ងឺគឺការស្រេកឃ្លានរបស់ពលរដ្ឋមួយផ្នែកធំផងដែរក្នុងមួយថ្ងៃៗ។ មិនត្រឹមតែជួយមនុស្សទេ បាយបាត្រនេះក៏ជួយសង្រ្គោះជីវិតសត្វរាប់សែនក្បាល ដែលត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសត្វចង្រៃ មិនអាចចិញ្ចឹមនៅផ្ទះបាន ហើយបានយកមកបោះបង់ចោលនៅក្នុងវត្តអារាមជាដើម។

ទាំងក្នុងពេលទទួលអាហារ ពេលមុនឆាន់ ពេលឆាន់ និងពេលឆាន់រួច ព្រះសង្ឃតែងតែទន្ទេញក្នុងចិត្តជានិច្ចថា៖ ម្ហូបអាហារដែលអាត្មាអញទទួលបានពីអ្នកស្រុកនេះ គឺគ្រាន់តែធាតុមួយជួយទ្រទ្រង់ជីវិតិន្ទ្រិយ៍នេះ ឱ្យមានដំណើរការទៅមុខ ដើម្បីប្រព្រឹត្តធម៌និងធ្វើរឿងជាប្រយោជន៍ដល់មនុស្សជាតិបន្តទៅមុខទៀតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដើម្បីបំប៉នរាងកាយនិងសាច់ដុំដូចអ្នកកីឡា ឬបង្កើនសម្រស់ដូចគ្រហស្ថទាំងឡាយនោះទេ។  ការពិចារណាបែបនេះ បានធ្វើឱ្យព្រះសង្ឃចៀសផុតពីការវង្វេងជាមួយលាភសក្ការៈ សម្ភារៈនិយម និងចៀសផុតពីអំនួតផ្សេងៗដែលកើតចេញពីឋានៈ តួនាទី តំណែង រូបរាង និងចំណេះដឹងផងដែរ។

ខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាពបានឃើញថា ការរស់នៅក្នុងសង្គមមួយដែលភាពជោគជ័យផ្នែកជំនួញនិងហិរញ្ញវត្ថុរបស់លោក Bill Gates, Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Warren Buffett, Tim Cook, Jack Ma, Donald Trump, ។ល។ កំពុងតែគ្របដណ្ដប់ និងស្រូបទាញយកដូងព្រលឹងមនុស្សទូទៅ តាមរយៈបណ្ដាញសង្គម រូបភាព វីឌីអូ សំណេរ និងសៀវភៅជាច្រើន ដែលកំពុងចរាចរនៅក្នុងសង្គមយើង។ ការរៀបរាប់ពីឥទ្ធិពលនិងភាពទំនើបនិយមនៃបុគ្គលទាំងនោះ វាងាយណាស់ក្នុងការធ្វើឱ្យយើងបាត់បង់នូវដួងព្រលឹងខ្លួនឯង ឬភ្លេចខ្លួនយើងថាជានរណាពិតប្រាកដ។ វាមិនមានអ្វីចម្លែកក្នុងចិត្តទេ ពេលឃើញសង្គមខាងក្រៅត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយឥទ្ធិពលរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ប៉ុន្តែអ្វីដែលគួរបារម្ភនោះ គឺខ្លាចថាថ្ងៃណាមួយដែល សង្គមសង្ឃ នឹងត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយឥទ្ធិពលបែបនេះដែរ ព្រោះថាម្ដងម្កាលឥទ្ធិពលបែបនេះ ក៏បានធ្វើឱ្យខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាព ភ្លេចខ្លួនថាជានរណាផងរួចមកហើយដែរ។ បើសូម្បីតែសង្គមសង្ឃក៏ត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយឥទ្ធិពលបែបនេះដែរនោះ ថ្ងៃខាងមុខ យើងនឹងលែងមាននរណាអាចមកដាស់តឿនបរិស័ទយើងបានទៀតហើយ។

សង្ឃឹមថា «បាយបាត្រ» ដែលយើងធ្លាប់បានបរិភោគថ្ងៃមុន កំពុងតែបរិភោគថ្ងៃនេះ ឬនឹងបរិភោគនៅថ្ងៃស្អែក នឹងមកខ្សឹបប្រាប់ក្រុមព្រះសង្ឃយើងថា៖ យើងគឺជានរណាពិតប្រាកដ ឱ្យដូចជាសម្លេងដែលចេញពីនំមួយដុំរបស់ស្រ្ដីអ៊ីស្តូនីខាងលើ ដែលបានមកខ្សឹបដាក់ត្រចៀកខ្ញុំករុណា-អាត្មាភាព ផងដែរចុះ។

សូមអរព្រះគុណនិងអរគុណ!

សាន ពិសិទ្ធិ

TalTech-Tallinn University of Technology, Estonia, EU

ថ្ងៃអាទិត្យ ៩ រោច ខែផល្គុន ឆ្នាំជូត ទោស័ក ព.ស ២៥៦៤

ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ០៧ ខែ មីនា ឆ្នាំ ២០២១

ចរណវិទ្យា៖ ការចូលរួមគំនិតអំពីសុភមង្គលបុគ្គលនិងគ្រួសារ

ភវតុ សព្វមង្គលំ មង្គលទាំងពួងចូរមានដល់អ្នក!

ឃ្លាខាងលើនេះ គឺជាឃ្លាដែលយើងតែងតែឮព្រះសង្ឃ និងចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យសូត្រជូនពរពុទ្ធបរិស័ទ ឬកូនចៅនៅក្នុងពិធីបុណ្យពុទ្ធសាសនា ក៏ដូចជាតាមពិធីបុណ្យប្រពៃណីជាតិនានានៅក្នុងសង្គមខ្មែរយើងតាំងតែពីបុរាណមក។ ការនិយមយកពាក្យ «មង្គល» មកប្រើដើម្បីជូនពរគ្នាបែបនេះ បានបញ្ជាក់ប្រាប់ថា «មង្គល» គឺជាវត្ថុបំណងដ៏សំខាន់មួយដែលស្ថាប័នពុទ្ធសាសនា និងស្ថាប័នគ្រួសារខ្មែរចង់ឱ្យកើតមានឡើងដល់មនុស្សដែលពួកគេស្រឡាញ់ចូលចិត្ត ហើយក៏ជាគោលដៅរួមដែលមនុស្សគ្រប់រូបត្រូវការជាចាំបាច់ ដោយខានមិនបានដែរ។ ក្រៅពីនេះ ក៏ឃើញមានពាក្យ «វប្បមង្គល», «អាវាហវិវាហមង្គល», «សិរីមង្គល», «សុភមង្គល» ។ល។ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាពាក្យដ៏ពេញនិយមក្នុងចំនោមពាក្យពេញនិយមជាច្រើនទៀត ដែលសង្គមខ្មែរតែងយកមកប្រើដើម្បីបង្ហាញពីតម្លៃនៃ «មង្គល» ក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។ សូម្បីតែខេត្តមួយដែលស្ថិតនៅចុងពាយ័ព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា ក៏បានសម្រេចដាក់ឈ្មោះស្រុករបស់ខ្លួនថា៖ «ស្រុកមង្គលបុរី» ផងដែរ ដើម្បីបញ្ជាក់ថា «មង្គល» គឺជាគោលនយោបាយចម្បង ដែលរដ្ឋបាលស្រុកមួយនេះចង់ឱ្យកើតមានឡើងដល់ប្រជាពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។ អត្ថបទនេះ ជាការសាកល្បងសិក្សាអំពីពាក្យថា «សុភមង្គល» នៅក្នុងកម្រិតជីវិតសួនបុគ្គល និងសុភមង្គលប្រចាំក្រុមគ្រួសារ ដែលជាស្ថាប័នមូលដ្ឋានរបស់សង្គមជាតិ។

បើទោះបីជាមនុស្សជាតិយល់ស្របគ្នាថា «សុភមង្គល» គឺជាគោលដៅរួមយ៉ាងណាក៏ដោយ​ ក៏ពួកគេហាក់ដូចជាយល់មិនស្របគ្នាទាល់តែសោះទៅលើគោលការណ៍ ដែលនាំឱ្យសម្រេចបាននូវ «សុភមង្គល» នៅក្នុងជីវិត។ ការយល់មិនស្របគ្នាបែបនេះហើយ​ បានបង្ករជាបដិវាទកម្មនៅក្នុងសង្គមគ្រួសារ ដែល​បដិវាទកម្មនេះ តែងតែត្រូវបានបញ្ញវន្តខ្មែរយកមករំលេចនៅក្នុងស្នារដៃអក្សរសិល្បិ៍របស់ខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៨ លោកនូ ហាច បានប្រើចុងប៉ាការបស់លោកតាក់តែងសាច់រឿងផ្កាស្រពោន ក្នុងគោលបំណងបង្ហាញនូវគំនិតបដិសេធរបស់លោកទៅលើទស្សនៈថា សុភមង្គលជីវិតកើតចេញពីមាស ប្រាក់ កែវកង។ នៅដើមស.វ.ទី ២០ ព្រះបុទុមត្ថេរ សោម ដែលជាបញ្ញវន្តដ៏លេចធ្លោមួយរូបនៅក្នុងវណ្ណកម្មអក្សរសិល្បិ៍ខ្មែរ បានប្រើទឹកព្រះហស្ដដ៏បុិនប្រសព្វរបស់ព្រះអង្គតាក់តែងជាកាព្យកំណាព្យរឿងទុំទាវឡើងមក ដើម្បីដាស់តឿនសង្គមគ្រួសារខ្មែរពីអន្តរាយ ដែលអាចកើតមានឡើងបានដោយសារតែការយល់ថាសុភមង្គលជីវិតគឺពឹងអាស្រ័យទាំងស្រុងទៅលើអំណាច បុណ្យស័ក្ដ និងវណ្ណៈសង្គម។ ចំណែកឯលោកញ៉ុក ថែម ដែលជាកវីដ៏មានប្រជាប្រិយ៍មួយរូបនាដើម ស.វ. ទី ២០ ដែរនោះ បានយកវណ្ណកម្មរឿងកូលាបប៉ៃលិនរបស់ខ្លួន មកធ្វើជាបទដ្ឋានដើម្បីបង្ហាញជំនឿយ៉ាងរឹងមាំរបស់លោកថាសុភមង្គលអាចកើតឡើងបានដោយអាស្រ័យលើការដឹង​គុណ ការព្យាយាមតស៊ូប្រឹងប្រែង និងការយល់ចិត្តគ្នា (សូមមេត្តារកអានចំនុចនេះបន្ថែមក្នុងសៀវភៅ «ជីវិតអាពាហ៍ពិពាហ៍» របស់ឥន្ទប្បញ្ញោភិក្ខុ ហេង មណីចិន្តា)

ការខ្វែងគំនិតគ្នាពីគោលការណ៍ដែលនាំឱ្យកើតសុភមង្គលនេះ មិនត្រឹមតែបង្ក​ជាបដិវាទកម្ម នៅក្នុងរង្វង់សង្គមគ្រួសារខ្មែរតែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែវាក៏ជាបញ្ហាប្រឈមនៃគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ចពិភពលោកផងដែរ។ ជាក់ស្ដែង នៅពេលដែលក្រុមប្រទេសសង្គមនិយម ជាពិសេសគឺសហភាពសូវៀត ត្រូវបានដួលរលំនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៩១ មក ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ ត្រូវបានគេយកទៅអនុវត្តស្ទើគ្រប់កន្លែងទាំងអស់នៅលើពិភពលោក ដើម្បីបង្កើនកំណើនសេដ្ឋកិច្ចនៅក្នុងប្រទេសខ្លួន។

រដ្ឋាភិបាលប្រទេសនីមួយៗយល់ថាសុភមង្គល អាចនឹងកើតមានដល់ពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន នៅពេលដែលតម្រូវការផ្នែកសម្ភារៈត្រូវបានបំពេញ តាមរយៈកំណើនប្រចាំឆ្នាំនៃផលិតផលក្នុងស្រុកសរុប (ផ.ស.ស.)។ កំណើនប្រចាំឆ្នាំនៃ ផ.ស.ស. ត្រូវបានគេសម្គាល់ថាជាសូចនាករសេដ្ឋកិច្ច ក្នុងការវាស់វែងពីការអភិវឌ្ឍ និងភាពចម្រុងចម្រើននៃប្រជាជាតិនីមួយៗ។ ប្រទេសដែលទទួលបានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសសម្បូរសប្បាយជាងគេ។ ចំណែកឯសង្គមដែលមានកំណើនទាប ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសង្គមកំពុងអភិវឌ្ឍ ឬសង្គមតតិយលោក ដែលជាក្រុមមិនសូវសម្បូរសប្បាយដូចគេដូចឯងទេ។

ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ គឺអាស្រ័យទាំងស្រុងទៅលើតម្រូវការ និងការផ្គត់ផ្គង់ ក្នុងការបង្កើនកំណើនរបស់ខ្លួន។ ដើម្បីបង្កើនកំណើនបាន ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយនេះ បានឱ្យតម្លៃខ្ពស់ទៅលើវប្បធម៌បរិភោគនិយម (Consumerism) ដោយចាត់ទុកថាមានតែការនិយមក្នុងការបរិភោគតែម្យ៉ាងទេគឺជាប្រភពនៃសុភមង្គលនៅក្នុងជីវិតមនុស្ស។ ដូចនេះហើយបានជាពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃ តម្រូវការរបស់មនុស្សកាន់តែច្រើនទៅៗ រហូតដល់តម្រូវការខ្លះ បានធ្វើឱ្យភាគីផ្គត់ផ្គង់ខ្វះលទ្ធភាព ក្នុងការផ្ដល់ឱ្យផង ក៏ឃើញមាន (Growth obsession)។ តម្រូវការគ្មានដែនកំណត់នេះហើយ ដែលជាប្រភពបញ្ហានៃសេដ្ឋកិច្ចនោះ។ ចំនុចនេះស្របនឹងពុទ្ធដិកាមួយកន្លែង ដែលព្រះពុទ្ធអង្គបានសម្ដែងថា៖ «ទោះបីជាមានកហាបណៈ (ទ្រព្យសម្បត្តិ) ធ្លាក់ចុះដូចទឹកភ្លៀងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចធ្វើឱ្យចំណង់មនុស្សឆ្អែតស្កប់ស្កល់បានដែរ។ ចំណង់នេះ ធ្វើឱ្យមនុស្សមានសេចក្តីសុខតិចតួចណាស់ តែធ្វើឱ្យពួកគេមានសេចក្តីទុក្ខច្រើន»។ ការឱ្យតម្លៃសុភមង្គលជីវិតត្រឹមតែជាតម្រូវការនៃបរិភោគនិយមបែបនេះ បានកើតឡើងតាំងតែពីសម័យព្រះពុទ្ធមានព្រះជន្មាយុមកម្លេះ ដោយមានការខ្វែងគំនិតគ្នារវាងមនុស្សបីក្រុមគឺ៖ ក) ក្រុមអាចារ្យទិដ្ឋៈ យល់ថា មង្គលកើតចេញពីភ្នែកឃើញរូបល្អ (ក្រុមរូបភាពនិយម), ខ) ក្រុមអាចារ្យសុតៈ យល់ថា មង្គលកើតចេញពីការបានស្ដាប់សម្លេងល្អ (ក្រុមសម្លេងនិយម), ឯ គ)ក្រុមអាចារ្យមុតៈ យល់ថា មង្គលកើតចេញពីអណ្ដាតលិទ្ធភ្លក្សត្រូវលើម្ហូបចំណីឆ្ងាញ់ (ក្រុមចំណីនិយម)។

វាជារឿងមួយដែលមិនអាចប្រកែកបានទេ ដែលថាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចរបស់ជាតិនីមួយៗ អាចកើនឡើងបានដោយអាស្រ័យវប្បធម៌បរិភោគនិយមមួយនេះ ព្រោះថាការនិយមបរិភោគច្រើន ជាកម្លាំងជំរុញឱ្យការផ្គត់ផ្គង់និងតម្រូវការកើនឡើងខ្ពស់ ដែលជាប្រភពនៃកំណើនសេដ្ឋកិច្ចតាមបែបប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារ។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី បញ្ហានៅត្រង់ថា តើកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ៧% ក្នុងមួយឆ្នាំ អាចធ្វើឱ្យសុភមង្គលជីវិតពលរដ្ឋនៃប្រទេសនោះកើនឡើងបាន ៧% ដែរឬទេ? មានការសិក្សាស្រាវជ្រាវជាច្រើនបានបង្ហាញថាប្រទេសដែលពលរដ្ឋទទួលបានសុភមង្គលជីវិតច្រើនជាងគេ គឺមិនមែនជាប្រទេសដែលមានកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ជាងគេនោះទេ។ នៅក្នុងសុន្ទរកថាមួយថ្លែងទៅកាន់សិស្សនៅសាកលវិទ្យាល័យកានសាស៍នាឆ្នាំ ១៩៦៨ លោក រូប៊ឺត អែហ្វ ខេនឌី ដែលជាអគ្គព្រះរាជអាជ្ញាទី ៦៤ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក បានរិះគន់ការកំណត់ការរីកចម្រើននៃប្រជាជាតិមួយដោយពឹងផ្អែកលើកកំណើនសេដ្ឋកិច្ចថា៖

យើងមិនគួរវាយតម្លៃសហរដ្ឋអាមេរិកដោយផ្អែកលើកំណើនផលទុនជាតិសរុបឡើយ ពីព្រោះថាបើយើងធ្វើបែបនេះ យើងត្រូវតែទទួលស្គាល់ថា កំណើនទាំងនោះវាបានមកពីការបំពុលខ្យល់ ការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្មបារី ការបំផ្លាញសម្រស់ធម្មជាតិ…និងការផលិតអាវុធ ។ល។ កំណើននេះមិនបានរាប់បញ្ចូលភាពរណ្ដំនៃព្យាង្គកំណាព្យដ៏ពីរោះរបស់យើង…ភាពរឹងមាំនៃចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់យើង…សុចរិតភាពនៃមន្ដ្រីបម្រើការសាធារណៈរបស់យើង…ឬក៏បញ្ញានិងករុណាធម៌របស់យើងឡើយ ។ល។ និយាយដោយខ្លីទៅ (កំណើននេះ) វារាប់បញ្ចូលអ្វីៗទាំងអស់ លើកលែងតែអ្វីដែលធ្វើឱ្យជីវិតយើងមានតម្លៃប៉ុណ្ណោះ (ដែលវាមិនអាចរាប់បញ្ចូលបាន)។

Robert F. Kennedy’s Remarks at the University of Kansas, March 18, 1968

ពាក្យថា «ជីវិត» តាមន័យព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជាការរួមផ្ដុំគ្នាដោយចំណែកសំខាន់ៗពីរយ៉ាងគឺ៖ «រូបធម៌» និង «នាមធម៌»។ រូបធម៌ សំដៅដល់របស់ដែលយើងអាចប៉ះពាល់និងមើលឃើញបាន ចំណែកនាមធម៌សំដៅដល់ផ្នែកនៃជីវិតដែលយើងមិនអាចប៉ះ ឬមិនអាចមើលឃើញបាន។ ព្រះពុទ្ធមិនបានសង្កត់ធ្ងន់ថាសុភមង្គលជីវិតអាស្រ័យតែលើការរីកចម្រើនផ្នែករូបធម៌តែម្យ៉ាង ឬក៏ផ្នែកនាមធម៌តែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែត្រូវមានអង្គហេតុប្រកបជាច្រើនទៀតដែលត្រូវអាស្រ័យគ្នា ទើបអាចកើតឡើងបាន (អរិយសច្ចធម៌ និង បដិច្ចសមុប្បាទធម៌)។ ជាង ២៥០០ ឆ្នាំមុន ព្រះពុទ្ធបានពន្យល់ហេតុទាំង ៣៨ ប្រការដែលនាំឱ្យសម្រេចបាននូវមង្គលជីវិត នៅក្នុងព្រះសូត្រមួយឈ្មោះថា «មង្គលសូត្រ» ដើម្បីជាប្រទីបបំភ្លឺដល់ការយល់របស់មនុស្សជាតិ។ បន្ទាប់មកនៅដើមស.វ.ទី ១៦ មានបញ្ញវន្តសង្ឃជាតិថៃមួយអង្គព្រះនាម សិរិមង្គលាចារ្យ បានយកមង្គល ៣៨ ប្រការនោះមកសរសេរពន្យល់ជាភាសាបាលីយ៉ាងលំអិតបន្ថែមទៀតក្នុងគម្ពីរមួយឈ្មោះថា៖ «មង្គលត្ថទីបនី» ដែលជាគម្ពីរពុទ្ធសាសនាដ៏មានសារៈសំខាន់មួយនៅក្នុងវិស័យពុទ្ធិកសិក្សាតាមបណ្ដាប្រទេសដែលគោរពពុទ្ធសាសនាថេរវាទ។ មង្គលទាំង ៣៨ ប្រការនេះបែងចែកទៅជា ១០ ជំពូកសំខាន់ៗ ដោយចាប់ផ្ដើមពីការធ្វើសង្គមូបណីយកម្មខ្លួនទៅក្នុងសមាគមសប្បុរស និងបញ្ចប់ដោយការអភិវឌ្ឍចិត្តគំនិតបុគ្គលឱ្យមានភាពក្សេមក្សាន្ត។ មង្គលទាំង ៣៨ ប្រការនេះ បានផ្ដោតទៅលើចំនុចបីសំខាន់ៗគឺ៖

  1. ការអភិវឌ្ឍខ្លួនមនុស្សម្នាក់ឱ្យក្លាយទៅជាបុគ្គលមានសមត្ថភាពល្អ សុខភាពល្អ និងគុណធម៌ល្អ ដែលខ្ញុំព្រះករុណាអាត្មាភាពយល់ថាចំនុចនេះ ស្របទៅនឹងចរណវិទ្យា (Caranology) ជាមុខវិជ្ជាមួយដែលសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទភ្នំពេញ សហការជាមួយអង្គការពុទ្ធសាសនាដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍ និងក្រុមហ៊ុនផ្កាឈូករៀបចំឡើងក្នុងគោលបំណងបណ្ដុះពុទ្ធិជំនាញទន់បែបខ្មែរដល់សិស្សនិស្សិត ដែលមុខវិជ្ជាមួយនេះបាននិងកំពុងដាក់ឱ្យដំណើរការបង្ហាត់បង្រៀនដំណាក់កាលដំបូង។
  2. កាលបើបុគ្គលនោះបរិបូរណ៍ដោយចរណសម្បត្តិហើយ ពួកគេត្រូវតែយកចរណសម្បត្តិនោះទៅចូលរួមជួយអភិវឌ្ឍសង្គមគ្រួសារ និងសង្គមជាតិដែលខ្លួនកំពុងតែរស់នៅបន្តទៀត។
  3. ការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពផ្នែកផ្លូវចិត្ត។ ការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពបុគ្គល ការចូលរួមជួយសង្គមគ្រួសារ/សង្គមជាតិ និងការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពផ្លូវចិត្ត គឺជាគន្លឹះ ឬជាគោលការណ៍ដែលដឹកនាំជីវិតបុគ្គលម្នាក់ៗ ឆ្ពោះទៅរកពាក្យថាសុភមង្គលបាន។

ដូចនេះសុភមង្គលជីវិតតាមបែបពុទ្ធសាសនា គឺជាការអភិវឌ្ឍវិថីជីវិតមួយដែលមានតុល្យភាពរវាង «នាមធម៌» និង «រូបធម៌»។ ជាវិថីជីវិតមួយ ដែលមិនផ្ដោតសំខាន់តែទៅលើការអភិវឌ្ឍមនោគមន៍វិទ្យារហូតភ្លេចគិតរឿងតម្រូវការក្រពះនោះក៏ទេ (អត្តកិលមដ្ឋានុយោគ) ហើយក៏មិនមែនផ្ដោតសំខាន់តែការបង្កើនតែផ្នែកបរិភោគនិយម (កាមសុខលិ្លកនុយោគ) រហូតដល់គ្មានពេលមើលថែសុខភាពផ្លូវចិត្តនោះក៏ទេដែរ។ វិថីសុភមង្គលជីវិតនៅក្នុងសង្គមពុទ្ធសាសនា អាចសំដៅដល់ការរីកចម្រើនផ្នែកចំណេះដឹង (វិជ្ជាសម្បត្តិ) ការប្រព្រឹត្យតាមក្រឹត្យក្រម (ចរណសម្បត្តិ) របស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក្នុងការចូលរួមអភិវឌ្ឍជីវិតខ្លួន គ្រួសារខ្លួន សង្គមជាតិខ្លួន និងមនុស្សជាតិ ទាំងផ្នែកផ្លូវកាយ ផ្លូវគំនិត និងផ្លូវបញ្ញា។

សាន ពិសិទ្ធិ
ក្រុងតាលីន, ថ្ងៃព្រហសត្បិ៍ ១ ​កើត ខែ បឋមាសាឍ ឆ្នាំ ឆ្លូវ ត្រីស័ក ព.ស ២៥៦៥ ​ 
ត្រូវនឹងថ្ងៃទី ១០ ខែ មិថុនា ឆ្នាំ ២០២១

សេដ្ឋកិច្ចសម្មាមគ្គ៖ សមតុល្យរវាងអ្នកផ្ដលឱ្យ និងអ្នកទទួលយក

ផលិតជាសម្លេងដោយសហការីផ្កាឈូក

ក្នុងរយៈពេលជិតពីរឆ្នាំនេះ វិបត្តិកូរ៉ូណាបានជះផលអវិជ្ជមានដល់ជីវភាពប្រជាជននៅក្នុងពិភពលោកជាច្រើនផ្នែកឥតគណនា។ ត្រឹមតែរយៈពេលដ៏ខ្លីប៉ុណ្ណោះ មេរោគនេះបានឆ្លងចូលទៅក្នុងខ្លួនប្រជាពលរដ្ឋប្រមាណ ១២៤ លាននាក់ ក្នុងនោះមានអ្នកបាត់បង់ជីវិតរហូតដល់ទៅពីរលាននាក់ជាង ដែលជាការបាត់បង់ដ៏ច្រើនបំផុតមួយនៅក្នុងប្រវត្តិមនុស្សជាតិ។ បើក្រឡេកមកមើលជ្រុងសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈការចុះផ្សាយរបាយការណ៍ប្រចាំឆ្នាំនៃមូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិវិញ (IMF) បានឱ្យដឹងថា សេដ្ឋកិច្ចពិភាពលោកឆ្នាំ ២០២០ បានធ្លាក់ចុះក្រោម ៤.៩% ដែលជាវិបត្តិដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយបន្ទាប់ពីមហាវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៣០ មក។ វិបត្តិដែលកើតចេញពីមេរោគកូរ៉ូណានេះ បានធ្វើឱ្យមនុស្សជាច្រើនលាននាក់បាត់បង់ការងារ និងប្រាក់ចំណូល ដែលជាមូលហេតុមួយធ្វើឱ្យពួកគេពុំមានលទ្ធភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការទប់ទល់នឹងបំណុល និងការចំណាយនៅក្នុងជីវភាពប្រចាំថ្ងៃ។

អនិច្ចលក្ខណៈ ឬភាវៈមិនទៀងនៃរបៀបរបបរស់នៅប្រចាំថ្ងៃ គឺជារឿងប្រឈមមួយដែលយើងទាំងអស់គ្នាមិនអាចគេចផុតបាន។ បច្ចេកវិទ្យាទំនើបដែលជាសមិទ្ធិផលនៃបដិវត្តឧស្សាហកម្ម ៤.០ បានចូលខ្លួនមកធ្វើជាតួអង្គដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងការសម្រួលរបត់នៃបម្រែបម្រួលទំនាក់ទំនង និងសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ចប្រចាំថ្ងៃ ដែលជាប្រភពនៃកំណើនដ៏មានសក្ដានុពលថ្មីមួយសម្រាប់សេដ្ឋកិច្ចពិភពលោក។ ការផ្លាស់ប្ដូរអាចជារឿងដ៏ល្អមួយសម្រាប់អ្នកដែលមិនពេញចិត្តនៅក្នុងស្ថានភាពដែលពួកគេកំពុងតែជួបប្រទះ ប៉ុន្តែក៏អាចជារឿងមួយដែលគួរឱ្យព្រួយបារម្ភផងដែរ សម្រាប់អ្នកដែលកំពុងតែរីករាយនូវអ្វីដែលពួកគេកំពុងតែមាន។ ទោះបីជាយើងចង់បានការផ្លាស់ប្ដូរក្ដី ឬមិនចង់បានក្ដី ក៏អនិច្ចលក្ខណៈធម៌នេះ ជាភាវៈមួយដែលព្រះពុទ្ធសម្ដែងថាជាចំណែកមួយភាគបី (អនិច្ចលក្ខណៈ ទុក្ខលក្ខណៈ អនត្តលក្ខណៈ) នៃមត៌កដែលយើងទទួលបានពីពាក្យថា «ជីវិត»។

ការប្រែប្រួលដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតនោះគឺការប្រែប្រួលរវាងអ្នកផ្ដល់ឱ្យ និងអ្នកទទួលយក ឬ រវាងអ្នកផ្គត់ផ្គង់ និង អ្នកបរិភោគប្រើប្រាស់ (Supply and Demand)។ បើនិយាយតាមភាសាពុទ្ធសាសនា គឺជាការប្រែប្រួលរវាងទាយក (ប្រែថាអ្នកឲ្យ) និង បដិគាហកៈ (ប្រែថាអ្នកទទួល)។ ចំនុចទាំងពីរនេះ ជាចំនុចក្ដោបរួមនៃសកម្មភាពប្រចាំថ្ងៃរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ព្រោះថាក្នុងមួយថ្ងៃៗ បើយើងមិនបានបំពេញតួនាទីជាអ្នកផ្ដល់ឱ្យនោះទេ ប្រាកដណាស់ថាយើងនឹងដើរតួនាទីជាអ្នកទទួលយក។ ព្រះពុទ្ធសាសនា មិនបានបង្រៀនថាអ្នកទទួលយកអន់ជាងអ្នកផ្ដល់ឱ្យ ឬអ្នកផ្ដល់ឱ្យមិនប្រសើរដូចទទួលយកនោះទេ ពោលគឺថា មនុស្សពីរក្រុមនេះមានគុណសម្បត្តិសំយោគឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយត្រូវបំពេញតួនាទីរៀងៗខ្លួនក្នុងនាមជាអ្នកផ្ដល់ឱ្យ និងអ្នកទទួលយក ដើម្បីធ្វើឱ្យសង្គមដែលពួកគេកំពុងតែរស់នៅមានភាពរីកចម្រើនទៅមុខ។ ព្រះពុទ្ធអង្គបានបង្រួមរបស់ដែលមនុស្សត្រូវឱ្យផ្ដល់ឱ្យគ្នានៅក្នុងពិភពលោកនេះមកត្រឹមតែជារបស់ពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះគឺ ក) ការផ្ដល់ឱ្យគ្រឿងឧបភោគប្រើប្រាស់ ឬអាមិសទាន និង ខ) ការផ្ដល់ឱ្យពុទ្ធិចំណេះដឹង- ឬធម្មទាន ។ ដើម្បីឲ្យទានទាំងពីរខាងលើនេះកាន់តែមានដំណើរការល្អ មិនមានអំពើហឹង្សា ព្រះពុទ្ធបានបង្ហាញអំពីការឲ្យអភ័យដល់គ្នានឹងគ្នា ជាការលើកលែងទោស- ឬអភ័យទាន។

នៅក្នុងពេលវេលាមួយដែលសង្គមយើងកំពុងរឹតត្បិតការជួបជុំ ឬការប្រាស្រ័យទាក់ទងគ្នាដោយផ្ទាល់ និងស្នើឱ្យមានការរក្សាគម្លាតសង្គម ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរីករាលដាលមេរោគកូរ៉ូណាបែបនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាអាត្មាភាព សូមមិនសរសេររៀបរាប់ពីការផ្ដល់គ្រឿងឧបភោគប្រើប្រាស់ (អាមិសទាន) នៅក្នុងអត្ថបទនេះនោះទេ ប៉ុន្តែសូមទាញអារម្មណ៍មិត្តអ្នកអានឱ្យមកក្រឡេកមើលការផ្ដល់ឱ្យ និង ការទទួលយក នូវពុទ្ធិចំណេះដឹង (ព័ត៌មាន) តាមព័ត៌មានវិទ្យា ពីជ្រុងព្រះពុទ្ធសាសនាវិញ។ ហេតុអ្វីបានជាព័ត៌មានត្រូវបានចាត់ទុកថាជារឿងដ៏សំខាន់នៅក្នុងយុគសម័យកូរ៉ូណានេះ? ព័ត៌មានគឺផ្នែកមួយនៃវាចា ដូច្នេះព័ត៌មានដែលចេញពីយើងម្នាក់ៗ អាចជា សម្មាវាចា ឬ មិច្ឆាវាចា។ សម្មាវាចាឆ្លុះបញ្ចាំងពីអ្នកផ្គត់ផ្គងព័ត៌មានដ៏មានវិជ្ជាជីវៈត្រឹមត្រូវ ចំណែកឯមិច្ឆាវាចាគឺបង្ហាញពីអ្នកផ្គត់ផ្គង់ព័ត៌មានមិនមានទំនួលខុសត្រូវ។ ឧទាហរណ៍ ដូចជាព័ត៌មានដែលពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហាជំងឺកូវីដ១៩ ឬការផ្សព្វផ្សាយជំនួញជួញដូរនៅលើបណ្ដាញសង្គមអនឡាញជាដើម។

ប្រសិនបើអស់លោកអ្នកមិនយល់ទាស់ទេ សូមអនុញ្ញាតឱ្យខ្ញុំប្រើពាក្យថា «សម្មាព័ត៌មាន» ជំនួសឱ្យពាក្យថា «សម្មាវាចា» ផងចុះ។ បើតាមគោលការណ៍ព្រះពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាទាយកឬអ្នកផ្គត់ផ្គង់ព័ត៌មាន គួរផ្ដល់ព័ត៌មានណាដែលគួរឱ្យចង់ស្ដាប់ចង់ដឹង ត្រូវតាមទេសៈកាលៈ វៀរចាកព័ត៌មានក្លែងក្លាយ ព័ត៌មានញុះញង់ ព័ត៌មានគ្មានក្រមសីលធម៌ និងព័ត៌មានឥតប្រយោជន៍។ ព្រះពុទ្ធអង្គ បានបង្រៀនអ្នកផ្ដត់ផ្គង់វាចា ទេសនា ឬ ព័ត៌មាន ឱ្យឈរលើជំហប្រាំយ៉ាងគឺ៖ ១) ប្រាកដក្នុងចិត្តថាព័ត៌មានដែលខ្លួនផ្គត់ផ្គង់ឱ្យនោះពិតជាមានផលប្រយោជន៍ដល់អ្នកទទួលមែន ២) មានទំនួលខុសត្រូវនិងយកចិត្តទុកដាក់ទៅអ្នកដែលទទួលយកព័ត៌មាននោះ ក្រែងមានផលប៉ះពាល់មិនល្អដល់អ្នកទទួល ៣) ផ្ដល់ព័ត៌មានត្រូវតាមកាលតាមវេលា ៤)ផ្ដល់ព័ត៌មានដោយចិត្តអនុគ្រោះ ព្រោះចង់ឃើញអ្នកទទួលបានចំណេះដឹង និងសេចក្តីសុខពិតប្រាកដ ៥) ផ្ដល់ព័ត៌មានណាដែលមិននាំឱ្យមានអន្តរាយដល់សមាជិកអង្គភាពខ្លួននិងក្រុមបុគ្គលដទៃ ។

នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាហាក់ដូចជាមិនបានសង្គត់ធ្ងន់ថាភាពរីកចម្រើនរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗអាស្រ័យលើបរិមាណឬចំនួនដែលខ្លួនត្រូវផ្ដល់ឱ្យនិងត្រូវទទួលយកនោះទេ ប៉ុន្តែផ្ដោតសំខាន់ទៅលើគុណភាពនិងភាពត្រឹមត្រូវនៃសកម្មភាពទំាងពីរនោះ ពីព្រោះថា បើបរិមាណច្រើនលើសកំណត់ ឬចំនួចតិចជាងតម្រូវការសុទ្ធតែជាមូលហេតុនាំមកនូវអផាសុកភាពទាំងអស់។ អ្វីដែលព្រះពុទ្ធអង្គបានណែនាំតាំងពី ២៦០០ ឆ្នាំមុន គឺមិនខុសពីអ្វីដែលអ្នកសេដ្ឋសាស្រ្ដសម័យទំនើបធ្វើការព្រមាន ពីការផ្គត់ផ្គង់ច្រើនលើសតម្រូវការ ដែលនឹងនាំឱ្យកើតមានអតិផរណា និងការផ្គត់ផ្គង់តិចជាងតម្រូវការ ដែលនឹងនាំឱ្យកើតមានបរិត្តផរណានោះទេ។ ការផ្គត់ផ្គង់ទំនិញផ្នែកសម្ភារៈគឺមានភាពងាយស្រួលក្នុងការកត់សម្គាល់ថាចំនួនប៉ុន្មានគ្រប់ឬលើសតម្រូវការបាន ប៉ុន្តែការផ្គត់ផ្គង់ផ្នែកពុទ្ធិចំណេះដឹងវិញគឺជាសភាវៈមួយដែលយើងពិបាកក្នុងការយករង្វាស់ឬតួលេខទៅកំណត់ថាចំនួនប៉ុណ្ណាគ្រប់គ្រាន់ឬលើសកំណត់បានណាស់។ មកដល់ត្រង់ចំនុចនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាអត្មាភាពអ្នកសរសេរផ្ទាល់ក៏មិនដឹងថាមិត្រអ្នកអានដែលបានអានមកដល់ចំនុចនេះ មានអារម្មណ៍វិជ្ជមានឬអវិជ្ជមាន កម្រិតណានោះដែរ។

ទោះយ៉ាងណាក្ដី នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមានគោលការណ៍ដែលយើងអាចយកមកធ្វើជារង្វាស់ដើម្បីកត់សម្គាល់ភាពត្រឹមត្រូវនៃការផ្ដល់ឱ្យនិងការទទួលយកពុទ្ធិចំណេះដឹងនេះបាន មានដូចជាពាក្យថា៖ «សម្មា, មជ្ឈិម, មធ្យម, មត្តញ្ញុតា» ជាដើម ដែលមានសេចក្តីជាខេមរភាសាយើងថា៖ «ត្រឹមត្រូវ, កណ្ដាល, មធ្យម, ស្គាល់ប្រមាណ»។ល។ ដើម្បីបំពេញតួនាទីជាអ្នកផ្ដល់ឱ្យដ៏មានប្រសិទ្ធិភាពនិងប្រសិទ្ធិផល ព្រះពុទ្ធបានណែនាំឱ្យយើងយកគោលការណ៍ប្រាំពីរយ៉ាងទៅអនុវត្តនៅក្នុងទំនាក់ទំនងប្រចាំថ្ងៃគឺ៖ ១) ធម្មញ្ញុតា-ការស្គាល់ហេតុការណ៍ និងវិធីដោះស្រាយហេតុការណ៍នោះបានច្បាស់លាស់ ២) អត្ថញ្ញុតា-ការស្គាល់ប្រយោជន៍គោលបំណងឬគោលដៅដែលខ្លួនចង់បានពិតប្រាកដ ៣) អត្តញ្ញុតា-ការស្គាល់សមត្ថភាពខ្លួនឯង ដើម្បីចៀសវាងសង្កប្បវិល្លាស គឺការវង្វេងគំនិតលើខ្លួនឯង ៤) មតញ្ញុតា-ការស្គាល់ប្រមាណក្នុងការផ្ដល់ឱ្យនិងការបរិភោគប្រើប្រាស់អ្វីមួយ ៥) កាលញ្ញុតា-ការស្គាល់ទេសៈកាលៈ មិនមែនចេះតែកំប្លែង ឬកម្សត់ចូលតួគ្រប់ពេលវេលាគ្រប់ទីកន្លែងនោះទេ ៦) បរិសញ្ញុតា-ការស្គាល់បរិស័ទ ស្គាល់ក្រុមមនុស្ស ស្គាល់វប្បធម៌សង្គម និងទំនោរនិស្ស័យនៃក្រុមនិងសង្គមទាំងនោះ ៧) បុគ្គលញ្ញុតា-ការស្គាល់បុគ្គលថាគេមានសមត្ថភាពនិងចំណេះដឹងកម្រិតណា ជាពិសេសគឺនៅក្នុងយុគៈសម័យព័ត៌មានវិទ្យានេះតែម្ដង ដែលជាដំណាក់កាលមួយដ៏គ្រោះថ្នាក់បំផុតសម្រាប់អ្នកចូលចិត្តបញ្ចេញមតិដោយមិនបានស្គាល់បុគ្គលដែលត្រូវទទួលយកមតិនោះឱ្យបានច្បាស់លាស់។ នៅមានគោលការណ៍ជាច្រើនទៀតដើម្បីពង្រឹងគុណវុឌ្ឍិនៃការផ្ដល់ឱ្យនេះ ដែលខ្ញុំព្រះករុណាអាត្មាភាពមិនអាចយកមករៀបរាប់ក្នុងទីនេះអស់។

ក្រៅពីការណែនាំដល់អ្នកផ្គត់ផ្គង់ពុទ្ធិចំណេះដឹងហើយ នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាក៏មានមេរៀនជាច្រើនផ្សេងទៀតសម្រាប់ជាជំនួយដល់អ្នកដែលទទួលយកនូវចំណេះដឹងផងដែរ។ ដើម្បីធ្វើឱ្យព័ត៌មាននោះកាន់តែមានប្រសិទ្ធិភាព អ្នកទទួលក៏គួរមានគោលការណ៍បីយ៉ាងក្នុងខ្លួនផងដែរគឺ៖ ជាបុគ្គលដែលមិនមាន ឬជាអ្នកដែលកំពុងតែប្រព្រឹត្តិខ្លួនដើម្បីរួចចាកពីនិស្ស័យឆាប់ខឹងច្រឡោត លះបង់ភាពលោភលន់ហួសហេតុចេញពីក្នុងសន្ដាន និងជាអ្នកដែលកំពុងតែព្យាយាមគេចចេញពីភាពអវិជ្ជាឬមោហៈ។ បន្ថែមពីលើនេះទៀត ពាក្យថា «សាវក» ដែលត្រូវបានប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់អ្នកដែលដើរតាមព្រះពុទ្ធនោះ បើប្រែចេញមកជាខេមរភាសាយើងគឺមានន័យថា «អ្នកស្ដាប់ ឬ សវនកជន»។

គោលបំណងនៃអ្នកស្ដាប់គឺដើម្បីទទួលបាននូវពុទ្ធិចំណេះដឹងដែលជាសម្មាទិដ្ឋិគឺការយល់ឃើញដ៏ត្រឹមត្រូវមួយ។ ដើម្បីទទួលបានចំណេះដឹងដែលជាសម្មាទិដ្ឋិនេះព្រះពុទ្ធសម្ដែងថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងធម្មវិន័យនេះ សម្មាទិដ្ឋិ ដែលសីលជួយទំនុកបម្រុង ១ សុតៈជួយទំនុកបម្រុង ១ សាកច្ឆាជួយទំនុកបម្រុង ១ សមថៈជួយទំនុកបម្រុង ១ វិបស្សនាជួយទំនុកបម្រុង ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សម្មាទិដ្ឋិដែលអង្គ ៥ នេះឯង ជួយទំនុកបម្រុងហើយ រមែងមាន ចេតោវិមុត្តិ ជាផលផង មានចេតោវិមុត្តិផល ជាអានិសង្សផង មានបញ្ញាវិមុត្តិ ជាផលផង មានបញ្ញាវិមុត្តិផល ជាអានិសង្សផង» ។ និយាយដោយរួម គឺដើម្បីពង្រឹងសមត្ថភាពនៃការយល់ដឹងដ៏ត្រឹមត្រូវមួយ តម្រូវឱ្យបុគ្គលម្នាក់ៗមានការស្ដាប់ឬរៀនសូត្រពីអ្នកដទៃ (បរតោឃោសៈ) និងយកអ្វីដែលខ្លួនបានរៀន និងស្ដាប់នោះទៅពិចារណាដោយយកចិត្តទុកដាក់បំផុត (យោនិសោមនសិការៈ) ក្នុងគោលបំណងចៀសវាងការប្រតិកម្មខុសរឿងដូចអ្វីដែលចាស់បុរាណយើងតែងហៅថា៖ «មនុស្សត្រចៀកស្រាល» នោះ។ ព្រះពុទ្ធសម្ដែងថា៖ «អ្នកណាភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះសម្លេង ដូចម្រឹគស្មាន់ក្នុងព្រៃ លោកហៅអ្នកនោះថាមានចិត្តស្រាល កិច្ចការរបស់អ្នកនោះរមែងមិនសម្រេច»។

ដូចបាននិយាយពីខាងលើរួចមកហើយថា អ្នកឲ្យឬអ្នកផ្គត់ផ្គង់ និងអ្នកទទួលឬអ្នកត្រូវការ សុទ្ធតែត្រូវពឹងពាក់លើគ្នាទៅវិញទៅមក។ បើអ្នកឲ្យជាអ្នកមិនមានអង្គប្រកបរបស់អ្នកឲ្យ ហើយអ្នកទទួលមិនបានពិចារណាដោយគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ការឲ្យនិងការទទួលនេះ នឹងមិនហុចជាប្រយោជន៍ និងមិននាំមកនូវសេចក្តីសុខសប្បាយជាទេ។ ខ្ញុំព្រះករុណាអាត្មាភាពសូមបញ្ចប់អត្ថបទនេះដោយការលើកយកនូវត្រៃកូដធម៌ ដែលព្រះមហាឃោសានន្ទតែងយកមកអប់រំដល់ពុទ្ធបរិស័ទឲ្យប្រកាន់យកដោយខ្លីៗគឺ សច្ចៈ ខន្តី និង កតញ្ញូ សម្រាប់ទាំងទាយកនិងបដិគ្គាហកៈ ឬ អ្នកដែលត្រូវផ្តល់ព័ត៌មាននិងអ្នកទទួលព័ត៌មាន។ សច្ចៈគឺវាចាពិត ព័ត៌មានពិត ធម្មទានពិត អ្នកឲ្យពិត។ ខន្តី គឺការអត់ធ្មត់ ឬខន្តីចំពោះអ្វីដែលខ្លួនបានអាន បានឃើញ ឬបានឮនៅលើបណ្ដាញសង្គម ឬនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ផ្សេងៗ ដោយពិចារណាប្រកបដោយសម្មាសង្កប្បៈ គឺការគិតត្រឹមត្រូវ និងយល់ត្រឹមត្រូវ គឺសម្មាទិដ្ឋិ។ និង កតញ្ញូ គឺការដឹងគុណគ្នា ការសរសើរគ្នា ការចេះសុំទោសគ្នា ការឲ្យអភ័យគ្នាទៅវិញទៅមក រវាងអ្នកឲ្យនិងអ្នកទទួលជាដើម។

សាន ពិសិទ្ធិ

ឯកសារពិគ្រោះ

សុតន្តបិដក អង្គុត្តរនិកាយ បញ្ចកនិបាត ភាគទី ៤៤ ទំព័រ ៣៩-៤០

សុត្តន្តបិដក អង្គុត្តរនិកាយ ឆក្កនិបាត ភាគទី ៤៦ ទំព័រ ១១៥

មណីចិន្តា, ហេង. ព្រះបាទធម្មិក. ភ្នំពេញ: អង្គការពុទ្ធសាសនាដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍, ១៩៩៩.

“វឌ្ឍនភាពម៉ាក្រូសេដ្ឋកិច្ចនិងវិស័យធានាគារឆ្នាំ ២០២០ និងទស្សនវិស័យឆ្នាំ ២០២១.” ធនាគារជាតិកម្ពុជា, 31 Dec. 2020. Web. 25 Mar. 2021.

“IMF Annual Report 2020: COVID-19.” IMF Annual Report 2020 | COVID-19. Web. 25 Mar. 2021.

សេដ្ឋកិច្ចសម្មាមគ្គ៖ ជ្រុងមួយនៃការយល់ឃើញទៅលើកំណើនសេដ្ឋកិច្ចតាមរយៈគុណតម្លៃព្រះពុទ្ធសាសនា

សូមចុចស្ដាប់ជាសម្លេង​ ដែលផលិតដោយសហការីក្រុមហ៊ុនផ្កាឈូក

ពិភពលោកយើងនេះ បានដើរចេញពីទំនៀមទម្លាប់និយម មករកភាពជឿនលឿននិយម ចាប់តាំងពីបដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្មដំបូងដែលមានដើមកំណើតចេញពីសង្គមអឺរ៉ុបនៅសតវត្សទី ១៨ មកម្លេះ។ ការស្រាវជ្រាវបែបវិទ្យាសាស្រ្ដ របបគំហើញថ្មី ការបង្កើតថ្មី ការជំរុញកំណើនផលិតកម្ម ការពង្រីកទីផ្សារ គឺសុទ្ធតែជារឿងដែលប្រទេសទាំងឡាយនៅក្នុងពិភពលោកចាត់ទុកថា ជាគោលការណ៍អាទិភាពនៅក្នុងការ  ពន្លឿនដំណើរការអភិវឌ្ឍ ការជំរុញកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងការបង្ហាញមោទនភាពខ្លួននៅលើឆាកអន្តរជាតិ។

នៅពេលដែលសង្រ្គាមលោកលើកទី២ត្រូវបានបញ្ចប់ដោយគ្រាប់បែកបរមាណូ មនុស្សជាតិហាក់ដូចជាចាប់ផ្ដើមយល់ថា ការពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនតាមរយៈការប្រើប្រាស់កម្លាំង ដូចជាមិនសូវមានប្រសិទ្ធិភាពច្រើនទេ ព្រោះមោទនភាពរបស់ប្រទេសនីមួយៗ នៅក្នុងសហសវត្សរ៍សម័យថ្មីនេះ គឺការរីកចម្រើនផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងវិទ្យាសាស្ត្រ។ បន្ថែមពីលើការច្បាំងជាមួយមនុស្សគ្នាឯង មនុស្សបានចាប់ផ្តើមធ្វើចម្បាំងជាមួយនឹងក្រុមផ្សេងវិញ ពោលគឺច្បាំងជាមួយធម្មជាតិនិងច្បាំងជាមួយសត្វដែលមិនមែនជាមនុស្សជាតិវិញ ដើម្បីពង្រីកឥទ្ធិពលដំណាក់កាលថ្មីនេះ។  ធម្មជាតិឬសត្វ ដែលមនុស្សសម័យដើមធ្លាប់គោរពឬចាត់ទុកថាជាសរណវត្ថុ និងទុកថាជាព្រះអាទិទេព ដូចជាព្រះធរណី ព្រះគង្គា ព្រះវាយោ ព្រះអគ្គី ព្រះគោ ព្រះស្វាឬព្រះហនុមាន​ ជាដើម ក៏ត្រូវបានមនុស្សសម័យទំនើបចាត់ទុកថាត្រឹមតែជា«រូបធាតុដើម» ដែលពួកគេអាចយកទៅផលិតឱ្យចេញជា «ផលិតផលពាក់កណ្ដាលសម្រេច» ឬ «ផលិតផលសម្រេច» ក្នុងគោលបំណងជំរុញកំណើនឧស្សាហកម្ម និងពង្រីកឥទ្ធិពលសេដ្ឋកិច្ចរបស់ជាតិខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសណាដែលអាចបំប្លែងរូបធាតុដើមទាំងនោះបានច្រើននិងលឿនជាងគេ គឺអាចបង្កើនចំណូលថវិកាជាតិបានច្រើន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាប្រទេសអ្នកមាន ឬជាមហាអំណាចសម័យថ្មី។ ការពង្រឹងជំនាញផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រនិងបច្ចេកវិទ្យាក្នុងការបំប្លែងធម្មជាតិ ដើម្បីយកទៅបម្រើផលប្រយោជន៍របស់មនុស្ស ក្នុងគោលបំណងធ្វើឱ្យការរស់នៅរបស់មនុស្សមានភាពងាយស្រួលជាងមុន និងស្រួលជាងប្រទេសដទៃ គឺជាដំណើរអភិវឌ្ឍន៍សំខាន់របស់ប្រទេសនីមួយៗ នាបច្ចុប្បន្ន។

នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣០ សូចនាករសេដ្ឋកិច្ច ឬរង្វាស់នៃការវាយតម្លៃទៅលើសកម្មភាពសេដ្ឋកិច្ច ដែលហៅថា ផលទុនសារុបផលិតផលក្នុងស្រុក ឬ GDP សម័យទំនើប ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយលោក Simon Kuznets សញ្ជាតិអាមេរិក (Linn, 2015) ដើម្បីវាស់ស្ទង់តម្លៃរូបិយវត្ថុទំនិញ សេវាកម្មដែលកើតចេញពីសកម្មភាពនៃការ ផលិតនៅក្នុងរយៈពេលកំណត់ណាមួយ អាចជាត្រីមាស ឬប្រចាំឆ្នាំ។ ក្នុងរង្វាស់នេះ ការរីកចម្រើន GDP ប្រចាំឆ្នាំ គឺជាដំណឹងល្អ ទោះបីជាកំណើននោះកើតចេញពីការលក់អាវុធ ល្បែងស៊ីសង ការបូមប្រេងកាត ឬការលក់គ្រឿងញៀនក៏ដោយ។ ជាក់ស្ដែង ដូចជាករណីអត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ១០ ពាន់លានផោន ឬ ប្រមាណជាជិត១៦ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំនៃចក្រភពអង់គ្លេស ដែលកើតចេញពីការជួញដូរគ្រឿងញៀន និងពេស្យាកម្មនៅក្នុងឆ្នាំ ២០១៤ (O’Connor, 2014) ជាដើម។ រីឯការធ្លាក់ចុះ GDP ជាដំណឹងអាក្រក់។ ជាដំណឹងអាក្រក់ដោយសារតែចំណូលពលរដ្ឋធ្លាក់ចុះ ឬនិយាយបែបម្យ៉ាងទៀតថា ប្រទេសនោះមិនទាន់ចេះបំប្លែងធនធានធម្មជាតិដែលខ្លួនមាន ឱ្យទៅជាទំនិញសម្រាប់ជួញដូរនៅលើទីផ្សារបានគ្រប់គ្រាន់នៅឡើយ។ ការធ្លាក់ចុះនៃកំណើន GDP ក្នុងឆ្នាំ២០២០នេះ ដោយសារមេរោគ Covid-19 គឺពិតជាដំណឹងនិងស្ថានភាពដ៏អាក្រក់សម្រាប់ពិភពលោកនាពេលបច្ចុប្បន្ន។

 បន្តិចម្ដងៗ មនុស្សជាតិគិតថាកំណើនផលទុនជាតិសរុប គឺជាសញ្ញាតំណាងឱ្យភាពរីកចម្រើន មោទនភាពជាតិ និងជាប្រភពនៃវិបុលភាពសង្គម ដោយការពឹងផ្អែកលើការរីកចម្រើនសម្ភារៈទំនើបៗ។ ដូច្នេះហើយបានជាពួកគេ ព្យាយាមជំរុញអត្រាកំណើនផលទុនជាតិសរុប តាមរយៈការរីកចម្រើនផ្នែកសម្ភារៈនិយម ការបរិភោគនិងប្រើប្រាស់ឱ្យកាន់តែច្រើននិងខ្ពស់ តាមលទ្ធភាពដែលពួកគេអាចធ្វើបាន​ រួមទាំងការប្រមូលធនធានពីធម្មជាតិ និងប៉ះពាល់ដល់ការបាត់បង់ពូជសត្វគ្រប់ប្រភេទក៏ដោយ។  ចំណែកនាមធម៌ ឬរបស់ដែលមិនអាចមើលឃើញឬចាប់ដោយដៃបាន ដូចជាទស្សនវិទ្យា ការអប់រំ សុខភាពផ្លូវចិត្តតាមបែបសាសនា ការជជែកពិភាក្សាគ្នាប្រកបដោយបញ្ញា ការធ្វើឱ្យមនុស្សនៅជុំវិញខ្លួនសប្បាយចិត្ត ការស្រឡាញ់ធម្មជាតិ ការឱ្យអភ័យទានដល់សត្វ និងការចូលរួមកសាងសង្គមតាមរយៈការធ្វើវិភាគទានគំនិត គឺមិនត្រូវបានគេរាប់បញ្ចូលនៅក្នុងកំណើនសេដ្ឋកិច្ចទេ។ ជាឧទាហរណ៍ ខ្ញុំសរសេរអត្ថបទមួយឱ្យអ្នកអានដោយមិនយកតម្លៃសេវាកម្ម ការធ្វើបែបនេះមិនត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាសកម្មភាពដែលធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចមានកំណើនធំដុំទេ ដោយសារតែវាគ្មានចរន្តចំណូលចំណាយនៅក្នុងប្រព័ន្ធសង្គម។

ខ្ញុំសុំបង្វែរអារម្មណ៍លោកអ្នកបន្តិច ដើម្បីមកសម្លឹងមើលគុណតម្លៃសេដ្ឋកិច្ចបែបពុទ្ធសាសនា ដែលជាសាសនារបស់រដ្ឋយើង។  ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រះអង្គបានបង្កើតសង្គមមួយដែលមានមូលដ្ឋាននៅលើគោលការណ៍   «មធ្យម» ឬ «មជ្ឈិមាបដិបទា» ឬ ភាពជាកណ្ដាល រវាងការឱ្យតម្លៃខ្លាំងទៅលើសម្ភារៈនិយម (កាមសុខល្លិកានុយោគ) និងភាពលំបាកនិយម (អត្តកិលមដ្ឋានុយោគ) ដើម្បីលុបបំបាត់សេចក្តីទុក្ខចេញពីជីវិត។ ព្រះអង្គយល់ថា សេចក្តីទុក្ខរបស់មនុស្សគឺមិនអាចត្រូវបានដោះស្រាយដោយការបង្កើនកំណើនទ្រព្យសម្បតិ្តតែម្យ៉ាងនោះទេ ឬបើនិយាយតាមភាសាសេដ្ឋកិច្ចថា ការរីកចម្រើនខ្លាំងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ចតែម្យ៉ាង មិនអាចធ្វើឱ្យប្រជាជនមានសេចក្តីសុខពេញលេញឡើយ។ ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចមួយដែលដំណើរការដោយពឹងផ្អែកលើភាពលោភលន់របស់មនុស្ស គឺប្រាកដណាស់ ភាពលោភលន់នោះមិនអាចធ្វើឱ្យមនុស្សមានអារម្មណ៍ថាគ្រប់គ្រាន់បានឡើយ ដែលការមិនគ្រប់គ្រាន់នេះឯង គឺជាប្រភពនៃបញ្ហាក្នុងវិស័យសេដ្ឋកិច្ច។ ព្រះពុទ្ធអង្គលោកបានសម្ដែងនៅក្នុងគាថាធម្មបទ ត្រង់ពុទ្ធវគ្គថា៖ ទោះបីជាមានប្រាក់កហាបណៈ(ទ្រព្យសម្បត្តិ) ធ្លាក់ចុះមកដូចទឹកភ្លៀងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចធ្វើឱ្យចំណង់មនុស្សឆ្អែតស្កប់ស្កល់បានដែរ។ ព្រះអង្គពន្យល់ថា ចំណង់នេះធ្វើឱ្យមនុស្សមានសេចក្តីសុខតិចតួចណាស់ តែធ្វើឱ្យពួកគេមានសេចក្តីទុក្ខច្រើន។

ការលើកឡើងបែបនេះ មិនមានន័យថាព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ឱ្យតម្លៃភាពក្រីក្រ ឬសរសើរលើទុគ៌តភាពនោះទេ។ ដូចដែលយើងធ្លាប់បានដឹងហើយថា ព្រះពុទ្ធអង្គទទួលស្គាល់ការស្រេកឃ្លានថាជាសេចក្តីទុក្ខរបស់ពិភពលោក។ បទពិសោធន៍៦ឆ្នាំ នៃការធ្វើទុក្ករកិរិយារបស់ព្រះអង្គ គឺល្មមគ្រប់គ្រាន់អាចប្រាប់យើងបានថា មនុស្សមិនអាចធ្វើចិត្តឱ្យសុខស្ងប់បាននោះទេ បើក្រពះរបស់ពួកគេកំពុងតែស្រេកឃ្លាននោះ។ អាហារអាចបំបាត់សេចក្តីទុក្ខគឺការស្រេកឃ្លានមួយរយៈពេលបាន ប៉ុន្តែវាមិនអាចផ្ដល់សេចក្តីសុខទាំងមូលដល់មនុស្សនោះទេ។ អត្រាកំណើនសេដ្ឋកិច្ចខ្ពស់ធ្វើឱ្យប្រជាជនមានសម្ភារៈទំនើបប្រើប្រាស់ច្រើន មានលុយកាក់ចាយវាយច្រើន មានអាហារហូបគ្រប់គ្រាន់ ប៉ុន្តែវាមិនអាចផ្ដល់សុភមង្គលជីវិតដល់ពលរដ្ឋទាំងស្រុងបានឡើយ ប្រសិនបើកំណើននោះវាកើតចេញពីការខ្ចីបុលធនាគារទៅទិញរបស់ទំនើបប្រើប្រាស់ ការបំផ្លាញធនធានធម្មជាតិ ឬកំណើនដែលបានមកពីការប្រើប្រាស់គ្រឿងញៀន។ល។ ជាដើមនោះ។

ព្រះពុទ្ធអង្គបានបង្រៀនមនុស្សឱ្យយល់ដល់កម្រិតមួយថា បើទោះបីជាពួកគេមានត្រឹមតែបាត្រមួយ និងស្បង់ចីវរ ឬខោអាវជាប់នឹងខ្លួនតែមួយឬពីរបន្លាស់ ក៏ពួកគេអាចទទួលបានអារម្មណ៍សុខស្ងប់ ឬគ្រប់គ្រាន់បានដែរ។ ពួកគេមិនចាំបាច់ទៅជីកកកាយរកសេចក្តីសុខស្ងប់ពីក្នុងដី ពីក្នុងទឹក ពីក្នុងខ្យល់ ពីក្នុងភ្នំ ឬក្នុងជីវិតសត្វដទៃនោះទេ។ វិថីជីវិតកណ្ដាលនិយមរបស់ព្រះពុទ្ធអង្គនេះ មិនបានបង្រៀនមនុស្សឱ្យក្រឬខ្ជិលនោះទេ ប៉ុន្តែបង្រៀនមនុស្សឱ្យចេះកំណត់នូវការលោភលន់ខ្លួន ដើម្បីបញ្ចៀសវិនាសកម្មដែលកើតចេញពីការលោភលន់នោះទៅលើសង្គម ធម្មជាតិ ឬសត្វដទៃទៀត។ ដូច្នេះនិយមន័យនៃរីកចម្រើនរបស់ប្រជាជាតិនីមួយៗ មិនគួរត្រូវបានកំណត់ត្រឹមតែការរីកចម្រើនផ្នែករូបធម៌ សម្ភារៈ ផលទុនជាតិសរុប ឬ GDP តែម្យ៉ាងនោះទេ ប៉ុន្តែគួរតែងាកមកចាប់អារម្មណ៍លើនាមធម៌ តម្លៃគំនិត ទស្សនវិទ្យា សាសនា គុណធម៌ និងសុភមង្គលជីវិត ផងដែរ ថាតើក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃនៃនាមធម៌នោះ វាធ្លាក់ចុះឬងើបឡើងដល់កម្រិតណា។

ខ្ញុំសូមបញ្ចប់អំណះអំណាងរបស់ព្រះពុទ្ធអង្គ ដែលបានសម្តែងតាំងពីជាងពីរពាន់ឆ្នាំមកហើយនោះ ដោយសុំស្រង់យកនូវសុន្ទរកថាមួយ របស់លោក រូប៊ឺត អែហ្វ ខេនឌី (Robert F Kennedy) ដែលជា អគ្គព្រះរាជអាជ្ញាទី៦៤ នៃសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលបានថ្លែងទៅកាន់និស្សិតនៅសាកលវិទ្យាល័យកានសាស៍ (University of Kansas) នាឆ្នាំ ១៩៦៨ ដោយលោកបានរិះគន់ការកំណត់និយមន័យនៃការរីកចម្រើននៃប្រជាជាតិមួយដោយពឹងផ្អែកតែលើកកំណើនសេដ្ឋកិច្ច ជាពិសេសគឺសហរដ្ឋអាមេរិក ថា៖

ពួកយើងមិនគួរវាយតម្លៃសហរដ្ឋអាមេរិកនេះ ដោយផ្អែកតែលើកំណើនផលទុនជាតិសរុបឡើយ ពីព្រោះថាបើយើងធ្វើបែបនេះ យើងត្រូវតែទទួលស្គាល់ថា កំណើនទាំងនោះវាបានមកពីការបំពុលខ្យល់ ការផ្សព្វផ្សាយពាណិជ្ជកម្មបារី….ការបំផ្លាញសម្រស់ធម្មជាតិ…និងការផលិតអាវុធជាដើម។ល។ កំណើននេះ មិនបានរាប់បញ្ចូលភាពរណ្ដំពិរោះនៃព្យាង្គកំណាព្យរបស់យើង…..ភាពរឹងមាំនៃចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់យើង…សុចរិតភាពនៃមន្ដ្រីបម្រើការសាធារណៈរបស់យើង….ឬបញ្ញានិងករុណាធម៌របស់យើងឡើយ។ល។ និយាយ ដោយខ្លីទៅ កំណើន GDP នេះ វារាប់បញ្ចូលអ្វីៗទាំងអស់ លើកលែងតែអ្វីដែលធ្វើឱ្យជីវិតយើងមានតម្លៃប៉ុណ្ណោះ (ដែលវាមិនអាចរាប់បញ្ចូលបាន)។

Robert F. Kennedy’s Remarks at the University of Kansas, March 18, 1968

ខ្ញុំព្រះករុណា-ខ្ញុំសូមប្រគេនពរនិងជូនពរឱ្យឆ្នាំ ២០២១នេះ ជាឆ្នាំដែលយើងអាចវិលទៅរកប្រក្រតីភាពបានវិញ នៃសមតុល្យរវាង នាមធម៌ នឹង រូបធម៌ ដែលជាគុណតម្លៃ វីថីជីវិតកណ្ដាលនិយម វិថីជីវិតសម្មាមគ្គ នៃអង្គព្រះពុទ្ធបរមគ្រូនៃយើង។


តេជានន្ទភិក្ខុ សាន ពិសិទ្ធិ

TalTech-Tallinn University of Technology, Estonia, EU

ថ្ងៃសុក្រ ៣ រោច ខែបុស្ស ឆ្នាំជូត ទោស័ក ព.ស ២៥៦៤

ត្រូវនឹងថ្ងៃទី 0១ ខែ មករា ឆ្នាំ ២០២១

ឯកសារពិគ្រោះ

គាថាធម្មបទ ពុទ្ធវគ្គទី ១៤ បិដកខ្មែរលេខ ៥២

Kennedy , Robert F. “Remarks at the University of Kansas, March 18, 1968.” Remarks at the University of Kansas, March 18, 1968 | JFK Library, JFK Library, www.jfklibrary.org/learn/about-jfk/the-kennedy-family/robert-f-kennedy/robert-f-kennedy-speeches/remarks-at-the-university-of-kansas-march-18-1968

Linn Vaḍḍhaka. The Buddha on Wall Street: What’s Wrong with Capitalism and What We Can Do about It. Windhorse Publications, 2015.

O’Connor, Sarah. “Drugs and Prostitution Add £10bn to UK Economy.” Financial Times, Financial Times, 29 May 2014, www.ft.com/content/65704ba0-e730-11e3-88be-00144feabdc0.